جمعیت ویـــښ ځلــــمـــیان

Shah_mahmud_hassin_wish_zalmyan_bog2

 

جمعیت ویـــښ ځلــــمـــیان

فهرست مطالب

فصل اول                              

مقدمه:                                                                     

مختصری درباره ء جنبشهای …                                     

  یک:جنبش مشروطه ای اول                                       

 دو:مشروطه ای دوم یا جنبش جوانان افغان.                 

-سه: مبارزات دموکراتیک وضد استبدادی سالهای                 

( ۱۹۲۹-۱۹۴۹)                                                        

فـصـل دوم:

 

شرایط پیدایش واوجګیری جنبش ویښ ځلمیان:                    

 یک :شرایط داخلی                                                      

الف –اوضاع اقتصادی                                                

ب – اوضاع اجتماعي – سیاسی                                     

ج– شرایط ‌ذهني                                                        

 دو:اوضاع بین المللی                                               

                                                

فــصــل سـوم:

 

– چګونګی تشکل سازمانی:                                          

 الف:ترکیب اجتماعی                                                     

 ب: شکل ګیری سازمانی                                              

 ج:تشکیلات وصلاحیتها                                             

 د:اهداف مرامی                                                       

                                                      

فـصـل چـهـارم                           

                                 

 یک :سمتهای اساسی فعالیت ویښ ځلمیان:                            

الف – عرصه های سیاسی                                            

ب – فعالیتهای روشنکرانه                                            

 دو:روابط با سایر سازمانها                                          

الف – وطن یا حزب وطن                                             

ب – ندای خلق یا حزب خلق                                           

ج – اتحادیه ای محصلان                                               

د – کلوپ ملی                                                            

سه: عوامل پیروزی ها وشکستها                                   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 یادداشت:                                                                   

                                                                   

به عرض خوانندګان عزیز رسانده می شود که رساله ای ویښ ځلمیان تیزس ماستري من درپوهنځی تاریخ وفلسفه ای پوهنتون کابل بوده که در حضور ده ها استاد ګرانقدر آنوقت،نمایندګان ریاست پوهنتون وجمع کثیری ازمحصلان ومهمانان آن نشست علمی قرائت وبا خفظ تذکرات سود مند برخی استادان وسایری جویندګان حقیقت تاریخ این فصل   وطن ، به حیث سند موفق دیپلوم  ماستری من پذیرفته .   

 بالاثر تقا ضا های مکرر شماری ازدوستان ومحققین تازه کار تاریخ وطن ، مجبور به باز نویسی وچاپ آن شدم.یاد آور مې شوم که متن حاضر از روی نسخه ای برداشته شده است که زمانې  یکی از شاګردان با استعدادمن به نام علی محمد میره کی که یک  زمانی  افسر اردوی ملی افغانستان بود وآنرا در یکی از شعبات وزارت دفاع وقت کستتنر کرده بود، برداشته شده است .در متن حاضرجز در آن موارد که نسخه ای اصلی قابل خوانش نبود، کوچکترین تغییری  به وجود نیامده است.متن کامل این رساله در پوهنځی تاریخ وفلسفه ای پوهنتون کابل وهم چنان درکتابخانه ای پوهنتون متذکره وجود داشت ولیک در حال حاضر از آن خبری در دست نیست.  متن ومحتوی این رساله ممکن است کمی ها وکاستیهای زیادی داشته باشد.من درهمان زمان توان تهیه ونوشتن در همین حد را داشتم واګردرین باره دوباره روبه تحقیق ونوشتن ببرم، که نیت آنرا هم دارم به یقین چیزی دیګری از آن ساخته خواهد شد، به ویژه اینکه این فصل از تاریخ وطن ما اکنون درسیاه طوفانهای تاریخ سخت دست خورده وهیچ استخوانی را در تن آن سالم نه ګذاشته اند.      

فــصــل اول:

مــقــدمــه:                                                                                   

تاریخ خلقهای افغانستان از زمانه های دور تاکنون مشحون از مبارزات وپیکارهای عادلانه ای ضد استبدادی وضد ارتجاعی بوده است.جریان تاریخ مبارزات مردم افغانستان به سان مبارزات سایرخلقهای جهان ګاه خود انګیخته وسازمان نه یافته، وزمانی هم شعوری وآګاهانه دور یک یا چند مرکزواحد شکل ګرفته است.   

خلقهای این کشور سده های طولانی با عوامل بیګانه چون هخامنشیان، یونایان، ساسانیان،اعراب ،مغولها، بابریان هند،  صفویهای ایران، واستعمار و امپریالیزم انګلیس بی با کانه وبا تحمل قربانی های سنګین برای حفظ منافع وهویت ملی خود مقابله ومجاهده کرده اند.از آنجائیکه تسلط بیګانګان اغلباً در وجود تکیه ګاهای محلی وابسته به آن تعمیل می ګشت لذا مشخصه ای مبارزات ضد بیګانګان ګاه ګاه کم وبیش جهت ضد استبدادی وضد ارتجاعی را نیز با خود داشته است.بګونه ای مثال مبارزات خلقهای خراسان زمین بر علیه حاکمیتهای عربی که در وجود قیامهای ملی تبارز میکرد   نیروی خود را از میان توده های وسیع   دهقانی میګرفت. وناګزیر شکل مبارزه ای شدید برعلیه اربابان وفیودالان وابسته به دربارها وحکام عربی رانیز اتخاذ میکرد. قیامهای ابومسلم خراسانی،فیروز سنباد،استاد سیس، مرزبان،حکیم مقنع،یوسف ابرام هراتی،(حضین یا حصین سیستانی) ،عیاران سیستان وغیره همه حاوی مشخصات قیامهای ازینګونه  بوده است.                                                         

در سده ی دهم ویازدهم هـ (۱۰۴۰-۱۰۴۷) جنبش ضد مغولی ای روښانیان که جنبه های وسیع جنبش دهقانی را داشته است در حاشیه ای شرق کشوردرفش ضد استبداد فیودالی را  بر افراشت.نهضت پیروزمند ضد صفویان ایران که از جنوب غرب افغانستان عمدتاً از قندهار ومرکز فعال تسلط صفویها بتدریج شکل ګرفت هر چند مشخصات ضد استبدادی آن به سطح داخلی نا محسوس است ولیک بدون شک نیروی خود را از میان توده های وسیع مردم ودهاقین تحت ستم بیانګان واستبداد محلی ګرفته است وبه اینګونه سنت مبارزه ای ضد اجنبی خصلت ضد بیداد ګریهای اتجاع محلی رانیز حفظ کرده است.     

بادید کوتاه به صفحات تاریخ کشور در می یابیم که مجموعه ای این قیامها ، نهضتها  وجنبشهای ملی  وضد استبدادی جز در موارد معین آنهم برای مدت کوتاه پیروزیهای پایداری بدنبال نداشته اند. یا به سختی سرکوب ګشته ویا پیروزیهای حاصله ای آن دردست مشتی از عناصر وعمال طبقات ومحافل حاکمه قرار ګرفته وبه تثبیت هرچه قویتر مواضع فیودالی انجامیده است.وآنچه حاصل مردم ګشته فقط زنده ماندن روح پرخاشګری اجتماعی وتداوم سنتهای مبارزه ای ضد استبدادی وضد اجنبی بوده است.    

خلقهای افغانستان در دهه ای اول قرن هجدهم میلادی هنګام تشکیل دولت هوتکی (۱۷۰۹-۱۷۳۸)بی صبرانه  منتظر آن بودندتا بعد از سده های طولانی تخریب وویرانګری در کشور که توسط هجوم های پیهم از خارج کشور تحویل مردم بلاکشیده ای این سرزمین می شد شیرازه ای «وحدت ملی»بار دیګرجان ګرفته ودور یک مرکز واحد سیاسی  هویت ملی خود را بدست آورده از تشتت وپراګندګی سیاسی که کشور را به بخش های مختلف تقسیم داشته بودنجات یا بند ولیک دریغا که دولت مداران هوتکی همه نیرو وانرژی خود را در آنسوی مرز های غربی کشور در ایران درمقابله با بقایای صفوی ونفوذ روسیه تزاری ودست درازیهای ترکیه ای عثمانی  بخرچ داده هرګز وقت ایجاد وحدت سیاسی کامل به سطح کشور را نه یافت . ترس از هجوم دوباره ای صفویها وعطش انتقام جویی از جمله عوامل بود که این قدرت را به آنسو فراخواندودر همانجا خاتمه یافت وکشور همچنان به مرکز تهاجمات اجنبی ومیدان بیداد لجام ګسیخته ای ملوک الطوائف باقی ماند.                                                                             

با تشکیل امپراطوری احمد شاه درانی که بنیاد آن بعد از مرګ نادر افشار در سال ۱۷۴۷م ګذاشته شد،افغانستان یک کشور مستقل ، دارای هویت شناخته شده ای ملی وحدودجغرافیایی قسماً طبیعی خودشد.احمد شاه که به مثابه ای یک زمامدار باتدبیراز وضع نا بسامان درون کشور که عمدتاًمیدان رقابت فیودالها وسران قومی وقبیلوی بود آګاهی داشت ودرقبال این رقابت ها سرنوشت حکمروایی خود را نیز بخوبی میدانست به چنان پلانها وتدابیری نیاز داشت که تضاد های درون جامعه را مهارزده، مرکز پرتوان ونیرومند قدرت دولتی را اساس نهاده وفتح وپیروزی که مضمون آن زمان ګشته بود نیز حاصل دارد.بخاطر همین امر اردوی بزرګ منظم وغیر منظم را تشکیل وقسماً با ګرفتن مشوره های سران قومی بعد از یک سلسله اصلاحات محدوداداری بسوی نیم قاره ای هند،آن قاره ای سرشار از ثروت وغنایم یورش برد.درین یورشهای پیهم وطولانی هر چند بنیاد دولت پرتوان ونیرومند را ګذاشت ورقبای خود را به سختی معتقد به قدرت وتوانایی خود ساخت وغنایمی بزرګی نیز برای خود وفیودالان وسران قومی حاصل داشت ، اما به سطح کشور نه تنها تحولات محسوس را به سود ترقی اجتماعی وبهبود وضع زندګی توده ها ملیونی دهقانی بر نداشت وبیشتر به تحکیم مواضع فیودالی خدمت کرد بلکه پشته های که از کشته های افغانها در بیرون از مرز ها ساخته شد وهزاران انسا ن معیوب وزده وزخمی که به کشور برګشت در کنار ملیونها یتیم وبیوه که حاصل توده های دهقانی شده بود زندګی را بیش ازپیش برای خلقهای وطن تیره وتار ساخت واز جام بزرک فتوحات وپیروزی ها در کام خشک مردم قطره ای نه چکید.با این وضع اګر چه در ظاهر قدرت بزرګ وشکست نا پذیری ایجاد شده بود ولیک این فتح وپیروزی در عقب خود دور نمای خوبی نداشت. اقوام نیم قاره ای هند به سختی کوبیده شده وراه نفوذ ومدا خله ای استعمار ګران برتانوی سهل تر ګشت.      

 این امپراطوری بزرګ وبه ظاهر آرام دردوره ای تیمور شاه درانی به مشکل حدود خود را حفظ کرد. با مرګ تیمورشا درانی رقابت فیودالان محلی برای کسب قدرت واعتبار محلی وتلاش برادران سدوزایی برای کسب تاج وتخت سلطنت،آماده ګی سکان پنجاب بخاطر تصرف پشاوروعطش فارسیان به تصرف صفحات غرب کشور ما که تحریک استعمار برتانوی را نیز بدنبال داشت، همه عوامل بود که شیرازه ای امپراطوی درانی را ازهم می پاشید.در چنین اوضاع واحوال برای مدت کوتاهی که شاه زمان درانی به قدرت رسید،او در داخل کشور بخاطر محدود ساختن قدرت خوانین وفیودالان بزرګ وتابع ساختن آنها به مرکز  ودر خارج به رسم جدش پلان ګوشمالی به انګلیسها را در پیش ګرفت ، اندک امیدی جان ګرفت که ممکن است امپراطوری از سقوط حتمی نجات یافته وتهدید خانه جنګی ها ونفوذ سک ها واستعمار مر فوع ګردد.ولیک زمانی که زمانشاه درانی بدست برادرش محمود کور وخلع شد دیګر جنګهای طولانی وبرادر کشی های دوامدار به واقعیت تلخ جامعه ما مبدل ګشت وآنګاه که قدرت برادران سدوزایی به بارکزایی ها انتقال یافت باز هم در وضع کشور وحالت (دردبار وطن) تغییری رخ نداد.وضع پیچیده تر وبدتر از ګذشته شد.دوره ای فتور واضمحلال قوت ګرفت وزندګی میلیونها انسان جامعه دستخوش حوادث آشکار وپنهان ګشت.مزارع به خرابه ها مبدل ګشت،انسانهای زحمتکش دهات وشهر ها امید به یافتن کار در فضای صلح وآرامش را از دست دادند، مصؤنیت را ه های تجارتی به هم خوردوعمال شبکه های جاسوسی استعماری در جستجوی تکیه ګاهای محلی برای پلانهای بعدی استعماری خود ګشتند.درچنین وضع استعمار برتانوی که دیګر نیم قاره ای هند را در کام خود فرو برده بود به نخستین تجاوز خود سازمان داد،برای انګلیسها بعد از کور شدن وخلع زمانشاه دیګر ترس از هجوم افغانها وجود نداشت،ولیک از آنجائیکه رسیدن به غنایم وثروت های نیم قاره ای هند برای بسی از کشور های اروپایی لقمه ای چربی بود استعمار انګلیس سیطره ای خود را بر هندوستان فارغ از خطر وتهدید نه می یافت ونمیتوانست آرام ګیرد. آنهاراه خشکه ای راکه ایران وافغانستان بر سر را ه آنها بود مطمح نظر داشتند،چنانچه ستراتیژیستهای انګلیس این خطرر ا پنهان نمیکردند وراه های سوق الجیشی شمال هند را به قوت زیر نظر ګرفته با صراحت اعلام میداشتند که برتانیه افغانستان وفارس را منحیث یک شاهراه از اروپا به قلب امپراطوري هندي خودتلقی میکند.  

نخستین تماس مستقیم دیپلوماتیکی هند برتانوی در سال ۱۸۰۹ میلادی با افغانستان بر قرارګشت.از آن تاریخ تا سال ۱۸۳۸میلادی پلان تجاوز مستقیم بر کشور ما طرح وبه منصه ای اجرا ګذاشته شد . در پیشاپیش این پلان شاه شجاع درانی  این عروسک اجیر شده قرار داشت وتاریخ باردیګر مردم افغانستان را به ازمون تازه فراخواند وچنان جنبشهای خود انګیخته ضد استعماری نخست در اطراف شهر ها وشاه راه هاوبعد درمجموع کشور جان ګرفت که هوش از مغز استعماردر ربود.رهبری این قیامها ر ا عمدتاً آن فیودالهای متنفذ ضد استعماری وروحانیون وطنپرست به عهده داشتند که هم خواست مجموع جامعه ای به پا خاسته وهم منافع خود شان آنها را به درک رسالت شان وامیداشت.پیروزی خلقهای ما در مقابله ای رویاروی با استعمار در ظرف کمتر از سه سال محقق ګشت.    

چون این جنبشها ملی خود انګیخته تنها اهداف مشخص درجهت رهایی از استعمار را دنبال میکردند واز اهمیت تحکیم استقلال سیاسی از راه تأمین استقلال اقتصادی اصلاً آکاهی نداشت وسازمانهای رهبری کننده آن نیز هماهنګی ووسعت نظر لازم برای آینده ای کشور نداشتند به همین دلیل همه پیروزیهای حاصله ای مردم  به پای امیری ریخته شد که سر از فرمان استعمار بر نمیداشت وطبعیت تسلیم کارانه را تا آنجا پیش کشید که بهترین رهبران قیام ضد استعماری را بدست خود وبه دستور آشکار و پنها ن شبکه های استعمارسر به نیست کرد.    

   دریغا ! که تاریخ این اشتباه را به علت سنتګرایی بیش از حد دوبار برخلق ما تحمیل کرد.به این معنی که بعد از درهم شکستن دومین تجاوز استعمار برتانوی درسال ۱۸۷۹ باز هم قدرت نه به جنبش به پا خاسته ای ملی بلکه به امیری تعلق ګرفت که ۲۱ سال درخدمت استعمار برتانوی قرار داشته وبانوک برچه وبا قساوت بی نظیربر مردم کشور ما حکمروایی کرد.  

افغانستان به مثابه ای یک کشور فیودالی وماقبل فیو دالی تا دوره ای امیر دوست محمد خان از تولید ومناسبات برژوایی  نشانه های محسوسی درخود نداشت،تنها ددردوره ای این امیر بود که نخستین هسته های مناسبات یاد  شده عمدتاً در چارچوب روابط تجارتی به سطح شهرها آغاز به رویدن کرد.این مناسبات نو خاسته دردوره ای امیر شیر علی خان که برخی آنرا دوره ای روشنګری خوانده است قوت بیشتر یافت. درین دوره است که بر حسب نیاز زمان وخواست جامعه برخی تحولات اقتصادی اجتماعی روی کار ګرفته شد. 

این دیګر ګونیها که بیشترینه از اندیشه های ترقیخواهانه ای سید جمال الدین افغانی منشه میګرفت ودر وجود کابینه ای ملی سید نور محمد شاه فوشنګی تعمیل می ګشت حد اقل در شهر ها بخصوص شهر کابل تحرک وسیع روشنګرانه را بنیاد نهاد.ګرچه پروسه ای این دیګر ګونیها باتجاوز دوم استعمار برتانوی وبعد به قدرت رسیدن امیر عبدالرحمن خان ادامه نه یافت ولیک اثرات این دوره در اوج بیداد وستمګری دربار باز هم برخی علمای متنفذ وروشن نګر که به جامعه وزندګی مردم وچګونګی جریان تاریخ توجه داشتند واداشت که نهادرا بنام «انجمن علما»ایجاد کنند. 

این انجمن که مرکز آن مدرسه شاهی بود،رجال بزرګی چون عبدالرزاق اندړی،قاضی بابا مراد،سید غلام محمد چار باغی ، احمد جان کاهی ودیګران را درخود جمع داشته بود.فعالین این انجمن در کنار الهیات افکار روشنګرایی را نیز نشر میکرد.(۱)با تشبث آنها بود که مطبعه ای در کابل تأسیس شد،چاپ کتب آغاز یافت وکتابهای مشتمل به آثار خطی، کتب زبان فارسی،انګلیسی و(خوانده نه شد)بدست نشر سپرده شد.این جریان در دوره ای امیر حبیب الله خان توسعه یافت وتعداداعضای آن به پنجاه نفر رسید.(۲) میتوان ګفت که همین حلقه پیوند مبارزات ضد استعماری را با مبارزات ضد استثماری وخواست مشروطیت ګره زد.               

 

مختصری درباره ای جنبشهای آزادیخواهانه

وضد استبدادی مردم افغانستان       

بیداد ګری دربار بخصوص از دودهه ای اخیر قرن نزدهم سخت خشن وبیرحم بود.برای استقرار قدرت مرکزي فیودالی همه مقاومتهای فیودالان ومتنفذین محلی که اغلباً توده ها دهقانی را نیز باخود داشتندبا خشونت سرکوب شد.برای سرکوبی قیامهای دهقانی ومقاومتهای فیو دالان متواری از مرکزدر جنب استفاده ازقوای مسلح ازنیرو های قبایل واقوام برعلیه همدیګرکار ګرفته شد. این امر آتش نفاق ومنازعات ملی را درګوشه های مختلف کشور بر افروخت.چهره ای بیداد اجتماعی درین دوره چنان با وحشت آمیخته بودکه زندانها،سیا چاه ها ی عمیق وسرپوشیده ، شبکه های جاسوسی،شش کلاها ونام ګیرک های آن اراده ای مردم را بخاطر اندیشیدن درباره ای زندګی وسرنوشت شان سلب نموده بود.درپشت زندانها وبازداشتګاها ی پولیس امیر، جزا های چون دست وپا وګوش وبینی بریدن ها،چند ماری کردنها ،تیر بارانها، واسکت بریدنها،قین وپانه،سنګسار،دیګجوش،برچه پک،بدو شاخ بستنهاوپاره کردنها،زیر پای پیل انداختنها،نان نمکین خوراندنها، نشتر زدن چشمها،ذبح،غرب وغراب،فلیته ای روغنی را برانګشت بستن ومشتعل کردن،زیر دیوارساختن،کشیدن ریش وبروت،نهادن پستان زنان در شق چوب،برهنه وبی عفت کردن زنان در ملای عام،انداختن زنان در جوال با ګربه ها(۳)وغیره چیزی  معمولی حیات  حساب می شد.باهمه ای آنچه بیداداین دو دهه تحویل مردم داد،دولت به حکم ناګزیری زمان به برخی تحولات اقتصادی از بالا دست یازید.به نحوی که درنتیجه ای تأ مین مصؤنیت راه هاکالاهای تجارتی به دوران افتید،نمایندګیهای تجارتی در مشهد وپشاوروقنسل ګری آن در ګراچی تأ سیس شد. قرضه های متوسط المدت از پنج تا پنجاه هزا افغانی به تجار ملی داده شده وتجاران افغانی در خارج از کشورازطریق نمایندګی ای تجارتی  تا حدود یکصد وپنجاه هزارافغانی بطور قرضه کمک شدند.فابریکه حربی به وجود آمدکه حدود دوهزار کارګر را در بخش ساختن انواع وسایل حربی ،شعبات آهنګری،فلز کاری،کلوک لیتوګرافی،قالین بافی وغیره جذب کرد.صنایع دستی نیز تا حدی رونق یافت وحرفه های مختلف به حرکت افتادند.پوسته خانه ها درمرکز وولایات توسعه پیدا کرد، عمارات زیاد دولتی در دست اعمار قرارګرفت،تدریس علمای مذهبی در مدرسه شاهی آغاز شد.این تحولات هرچند به امر رشد مناسبات بورژ وازی در شهر ها تاحدی میدان داد وهسته کارګری افغانستان ګذاشته شد ولیک در دهات وروستا های کشورزندګی ملیونها انسان وابسته به طبقات واقشارزحمتکش زیر بار سنګین ستم های اجتماعی وبیداد وحشی اداره ای حکومتی کمر خم کرده تاب وتوان خود را از دست میداد.       

این وضع به فیودالان متواری از مرکزامکان داد که از نارضایتی های توده های ملیونی دهقانی به سود خود در مقابله با قدرت مرکزی بهره ګیری کنند وعامل بروز قیامهای وسیع دهقانی شود.چنانچه قیام پنجشیر،نجراب،ترکمان وپارسا،راغ وشهرک بدخشان،قیام مردمان فیروزکوهی وجمشیدی ومرغاب در هرات، وجاجی وځدراڼ ومنګل در پکتیا ونیز قیام نورزایی ها در قندهار،کوچیهای مالدار،سلیمانخیل وغلجایی ها ازین ګونه اند.    

این قیاما ( در دشوار ترین لحظات مرګ وزندګی ناګزیربه مقاومت طولای وتا پای جان بودند،) زیرا قیام کنندګان باقبول شکست وتسلیم، سرنوشت خود را احساس میکردند.ازینروناچار به مقاومت تا سرحد مرګ ویا فرار به کشور های همجوار می شدند.     

در جمع عوامل قیامها وضع ناګوار اقتصادی توده های دهقانی ، بهره کشیهای ظالمانه ای حکام وفیودالان وابسته به در بار، فشار لجام ګسیخته ای اداره که ګاه منجر به تجاوز بر شئونات مردم میګشت،تحریکات فیودالان متواري ودر موارد هم دست استعماراز بیرون کشورقابل دید بودند.با سرکوبی بیرحمانه ای این قیامها وبه غل وزنجیر کشیدن سران ورهبران آن وتحکیم قدر مرکزی فیودالی که بر طبق اراده ای فردی امیر عمل میکرد،تاب وتوان مقاومت وحتی کوچکترین استغاسه از مردم جامعه در ربودوهستی فکری جامعه به زنجیر کشیده شد.  

با انتقال قدرت به امیر حبیب لله خان ،او ودربارش در یافت که استبداد خونین پدرش کاسه صبرمردم را لبریز کرده بود،ازینرو نوع ملایمت در عمل کرد حاکمیت وبرخی تحولات اقتصادی اجتماعی حتمی شده بود.روی همین دلیل دروازه های بسی از زندانهای مخوف وقت باز وهزاران زندانی زندګی باخته در آخرین نفسهای خود به خانواده های شان برګشتند،سیا چا های کابل، هرات وبلخ ویران ګشت،،شکنجه های غیر انسانی ملغی قرار ګرفت، محابس عصری در دست ساختن بود و از قانون ضد غلامی که جنبه ای خانوادګی داشت حمایت صورت ګرفت. 

در عرصه ای فرهنګی بنیاددارالفنون حبیبیه در سال ۱۹۰۳ ګذاشته شد که به تعداد ۲۶۹ شاګرد را درهمان وقت جذب کرد.تعداد شاګردان مکاتب ابتدایی نیز به هفتصد نفر رسید،مکتب حربیه به وجود آمد که شاکردان آن بتدریج از۱۵۰  نفربه ۴۰۰ و۹۰۰ نفر رسیدند. (۴) یکتعداد تبعید شده ګان وفراریان دوره ای استبداد دوباره به کشور باز ګشتند.در سال ۱۹۱۰ یتیم خانه ای در کابل تأسیس شد،مکتب خورد ضابطان بنام مکتب ( ملکزاده ها ) ، مکتب عسکری جدید الاسلام (نورستانیها) ومکتب اردلیان حضور آغاز به کار کرد.مطابع لیتو ګرافی وماشینهای زنګو ګرافی وارد شدند،سراج الاخبار ، سراج الطفل وغیره آثار در همین مطبعه چاپ می شدند.(۵)                                                                                               

در عرصه ای ترانسپورت واقتصاد نیز تحولاتی روی دست ګرفته شد،تعداد موتر از کمپنی دملر انګلیسی خریداری وورکشاپ های ترمیم موتر وبادی سازی به کار افتادند.در همین رشته ها ۵۷ تن کارګر جهت آموزش تخنیکی به خارج از ګشور فرستاده شدند.فابریکه ای پنبه درسال ۱۹۱۳ وبرق آبی جبل سراج در ۱۹۱۷ احداث شدند، بند آب ګردان غزنی که پنجاه هزار جریب زمین را آبیاری میکردساخته شد، مطالعه ای ذخایر ذغال سنګ غوربند ،تاله وبرفک ودره ای صوف روی دست ګرفته شد،استخراج لاجورد بصورت وسیع عملی ګردید.سروی اکتشافی  سرب فرنجل غوربند،یاقوت جګدلک،وطلای قندهار آغاز یافت.  تبادله ای تجارتی رونق ګرفت .این تحولات اقتصادی اجتماعی وفرهنګی به هسته های مناسبات بورژ وایی تحرک بخشید.تحولات یاد شده ک عموماً از بالا تعمیل می شدندبا آنکه بر سطح زندی مردم اثری محسوسی نداشت ولیک دست کم در سطح شهرها مناسبات تولیدی بورژ وایی را تحرک میداد.چنانچه تنها از سال ۱۹۰۱-۱۹۰۴ بیش از یکنیم هزار کارګر جدید اً استخدام ګردیدند ، این تعداد تا پایان این دوره به پنجهزار نفر رسید واین عدد غیر از آن ۵تا ۸ هزار کارګر است که در امور سرکسازی، اعمار بندها، حفر کانالها وکار های عمرانی مصروف بودند.                                                  

تحولات اقتصادی اجتماعی آغاز شده در سالهای بعدبا توسعه ای راه سازی ، تأ سیس جاده های ترانسپورتی ایجاد شفاخانه ها ملکی وعسکری ،انتقال آب صحی پغمان به کابل واعمار موسسات اداری دولتی ادامه یافت. دردوران که دربار مصروف التیام بخشی از جراحات جامعه بودوتحولات نیم بند را تعمیل میداشت روشنفکران  جامعه   فضا را تا حد مساعد برای کار روشنګری یافتند.شکست روسیه تزاری از جاپان وبه تعقیب آن براه افتادن انقلاب بورژوا دموکراتیک ۱۹۰۵-۱۹۰۷ در روسیه توجه جهانیا ومنجمله روشنفکران افغانستان را بخود جلب کرد.حوادث انقلاب از طریق جراید چاپ شده در هند به کشور ما میرسیدند، درین جمله جریده ای حبل المتین چاپ کلکته (این جریده به همت مهاجران ایرانی در هند چاپ می شد)جای اول را داشت .وضع در حال دیګر ګونی پذیر جامعه واوضاع تا حد مساعدبین المللی به روشنفکران جامعه اعم از لیبرالهای درون دربار ، دموکراتهای جمع آمده در لیسه ای حبیبیه وروشنفکران منفرد جامعه امکان داد  که بر سرنوشت آتي کشور اندیشیده وراه بیرون رفت از چنګال استعمار برتانوی واستبدادمطلقه ای سلطنتی را جستجو کنند.                                                  

جنبش مشروطیت که با الهام از شکست ها وپیروزی های ضد استعماری مردم افغانستان وحواث متعدد سالهای حاکمیت استعما وامیران ګوش بفرمان آنها بر بنیاد نیاز زمان وخواسته های ضد استعماری وآزادخواهانه ای مردم واقشار تازه روئیده ای بورژوازی تحت تأ ثیر اوجګیری مبارزات آزادیخواهانه ای خلقهای نیم قاره ای هند، جنبش مشروطیت در ایران وترکیه وبا الاثر تأثیرات معین انقلاب بورژ وا دموکراتیک روسیه جان میګرفت با توجه به خواسته های اقتصادی  اجتماعی توده های ملیونی مردم دیګر از حدود آرمانهای صرفاً ملی واستقلال طلبانه پا فراتر نهاده صدای مبارزه با استبدادومطلقیت را بلند کردند.    

نخستین نشانه های مشروطیت از مدرسه ای شاهی (دارالعلوم دینی)منشه یافته ودر دارالعلوم حبیبیه شکل ګرفت .در ګامهای نخست انجمنی از دانشمندان کشور با تلاشها پر بارمولوی عبدالرؤف کندهاری مدرس مدرسه ای شاهی وعضو انجمن علما ومولوی محمد آصف کندهاری  وجمع وسیعی از معلمان افغانی وهندی لیسه ای حبیبیه بنام (انجمن سرا الاخبار)تأ سیس یافت. این انجمن از در خواست اجازه ای نشر جریده ای پانزده روزه بنام سراج الاخبار افغانستان برسرزبانها افتاد.                       

نخستین شماره ای سراج الاخبار افغانستان روز پنجشنبه      جنوری سال ۱۹۰۶ از چاپ بیرون شد.با آنکه درمطالب این جریده جانب احتیاط مراعات شده بود ولیک همینکه جریده به دست حاکمان هند برتانوی رسیدآنها امیر را وادار ساختند تا از نشر چنین جریده ای که محرک تحریکات برعلیه استعمار برتانوی است ممانعت به عمل آوردواونیز چنین کرد.   

قطع نشرات بیدار کننده ای سراج الاخبار افغانستان به معنی قطع فعالیتهای سیاسی وتنویری حلقات روشنفکران ایجاد ګر آن نبود،همین حلقه بنای مشروطیت رابرپایه ای برنامه ای معیین طرح ودرخط مبارزه ای خود قرار داد.  

نخستین حزب سیاسی که درین مقطع زمانی ایجاد ګشت ومبارزه ای مشروطه خواهی وضد استعماری را سازمان داد برخی ها آنرا مشروطیت اول وعده ای نیز بنام اخوان افغان معرفی داشته اند.

مؤلف کتاب نهضتهای مردمی وروشنګرایی از قول عبدالهادی داوی این نهضت را اخوان افغان خوانده است.میر غلام محمد غبار در افغانستان در مسیر تاریخ آنرا جمعیت سری ملی یادکرده است ودر مقاله ای مبسوطی که به قلم میر محمد قاسم خان لغمانی نګاشته شده وتوسط پښتونیار در شماره های تاریخ ۱۸-۴-۱۳۵۱ وچند شماره ای مسلسل بعدی جریده ای کاروان به نشر رسیده نام این نهضت جمعیت مشروطه خواهان اول آورده شده است.استاد عبدالحی حبیبی ګاه آنرا اخوان افغان وزمانی هم جنبش مشروطیت ګفته است.داکتر اسدالله حبیب در اثرش بنام ادبیات دری نیمه ای اول سده ای بیستم باتکرار آنرا اخوان افغان ګفته است.استاد عبدالحی حبیبی در آخرین اثرش (جنبش مشروطیت در افغانستان)صفحه ا۲۳ مینګارد:«ولی افغانان جمعیت خود را اخوان افغان می نامیدند واین نام را نویسنده از چند تن از اعضای این جمعیت شنیده ام.»(۶) 

در ترکیب این حزب روحانیون وطنپرست ، روشنفکران، مامورین دولت ،معلمان پرشور،غلام بچه ګان در بار، برخی نمایندګان اشراف فیودال،اهل کسبه شهر وروشنفکران ترکی مقیم کابل با همه نا هماهنګی مواضع اجتماعی وتفاوت نظرهای فکری شان ګرد هم جمع آمده بودند.این جریان سیاسی عمدتاً اهداف ذیل را تعقیب میکرد:   

«کوشش در راه تأمین حقوق ملی،مشروطه خواهی ،تأمین حاکمیت قانون،تلاش در جهت تعمیم اخلاق سالم اجتماعی،کار در جهت اتحاد وهمبستګی اقوام وقبایل،وحدت ملی، سعی به اصلاح مملکت بدون اعمال زورودهشت افګنی،تعمیم معارف،پخش وسایل بیداری مردم ،تأسیس مجلس شورای ملی از راه انتخابات، تحصیل استقلال سیاسی، تأمین مساوات،برابری وعدالت اجتماعی، توسعه  مبانی مدنیت.»(۷)

این نهضت نو خاسته مشروطه خواه وضد استعماری علرغم تلاش در جهت حفظ اسرار حزبی ومراعات جدی  موازین مبارزه ای مخفی از ګزند جواسیس وګماشتګان دربار در امان نماند ودر ماه مارچ ۱۹۰۶ میلادی مطابق ۱۳۲۷ هه ق (۱۲۸۵ هه ش) به امرامیر منحل شد. از جمله اعضای سر شناس این حزب سید جوهر شاه غوربندی،لعل محمد خان،محمدایوب خان پوپلزایی،ومحمد عثمان خان پسر مرحوم محمد سرور خان پرواني به شهادت  رسیدند.طوریکه دو تن اول به حضور امیر با فیر تفنګچه توسط نوکرانش در جلال آباد جام شهادت نوشیدند ودوتن دیګر آنها در همانجا به توپ پرانده شدند.هکذا عبدالقیوم خان الکوزایی،مولوی محمد سرور واصف کندهاری وسعد الله خان برادر زاده اش در کابل لقمه ای توپ شده ومتباقی اعضای این نهضت محکوم به حبسهای مختلف شدند.(۸)    

شور وطنپرستی وضرورت مبارزه با استعمار ونفرت وانزجار شدید از استبداد ومطابقت ومساعدت شرایط با النسبه جدید جهانی که در آن جنبشهای ضد استعماری قاره ای آسیا جان میګرفت،روشنفکران کشور مارا به آن وا داشتند تا به  تلاشهای خود در جهت کار بیداری دهنده روشنفکری ادامه دهند.به همین سلسله بعد از شش سال وقفه  درنشرات سراج الا خبار افغانستان، مجدداًتحت عنوان سراج الاخبار افغانیه به رهبری محمودطرزی وهمکاری عده ای از روشنفکران قلم بدست و  معلمان وطنپرست آغاز یافت.وبه زودی این یګانه نشریه ای کشور محور تشکل روشنفکران ترقیخواه ضد استعماری ومشروطه طلب ګردید. 

نشرات دوباره ای سراج الاخبار که از ۱۹۱۱ تا ۱۹۱۹ دوام یافت عطش ادبی وسیاسی روشنفکران آنوقت را تا حدی معینی جواب ګفت.جریده از انقلاب سخن ګفت وبا استعمار به مخالفت برخاست به همین دلیل نشرات بیدار کننده ای آن مورد خشم وکین بی پا یان استعمار قرار ګرفت، چنانچه در سال ۱۹۱۴ هایلی چیف کمشنر دهلی به سر مامور اطلاعات جنایی «سرچاولس کلیو لاند» نوشت :(چون لهجه ای سراج الاخبار بکلی منافی ماست باید ورود وتوزیع آنرا در هند ممنوع قرار دهیم) جریده ای۱۵روزه سراج الاخبار افغانیه که درهند ،بخارا،  ایران ،ترکیه ومصر پخش می شد تأثیر بزرګ سیاسی وبیدار کننده درین کشور ها نیززداشته است.

«مشروطیت دوم» یا بقولی اخوان افغان دوم با مسایل سیاسی اجتماعی جامعه قسماً با احتیاط برخورد میکرد.دربرنامه ای آن با مشروطیت اول تفاوتهای زیادی وجود نداشت.آنچه در برنامه ای اخوان افغان دوم برجستګی داشت توجه به انکشاف زبان وادبیات پښتو بود که این امر بیشتر بخاطرتأمین یکپارچګی قبایل سلحشور پشتون وجهت دادن آن به خط واحد مبارزه ای ضد استعماری وضد مطلقیت مورد نظر بود .چنانچه دستګیر پنجشیری نیز در اثر خود(پیدایش ورشد سرمایه داری در افغانستان)درین رابطه مینویسد:«به عقیده ای من در شرایط پراګنده فیودالی وقبیلوی یګانه حلقه ای که اقوام سلحشوروقبایل مختلف ومخالف پشتون را بهم نزدیک می ساخت وبرای رستا خیز ملی بسیج میتوانست فقط زبان پشتو بود، بنابرین علاقه مندی اعضای برجسته ای اخوان افغان به تعمیم وتقویت زبان پشتو جنبه ای عظمت طلبانه وکوته نظری ملی نداشته است» (۹)

بقول مولف افغانستان در مسیر تاریخ این جنبش اثاری راجع به انقلاب عثمانی ونهیلیستهای روسیه ونیز اثاری از فعالیتهای آزادی خواهان ومشروطه طلبان شرقی را میخواندند.     

نشرات سراج الاخبارخود نشان میدهد که روشنفکران ونګارندګان این دوره از اوضاع جهان وحالات شرق از طریق توجه به مقالات ،جراید ومجلات خارجی هم خود آګاهی داشتند وهم به بیداری جامعه می پرداخته است.دریغا که این جنبش هم به علت نفوذ عمال وګماشتګان در بار ،عدم پختګی لازم در امر مبارزه سیاسی، نداشتن پیوند وسیع توده یی ،ناهمګونی ترکیب اجتماعی قبل از آنکه به نیروی  قابل حسابی تبدیل ګردد در نتیجه یی یک سؤقصد ناکام بر علیه امیر حبیب الله از فعالیت باز انداخته شد واعضای برجسته ای آن چون عبدالهادی داوی(پریشان)،عبدالرحمن لودین،میر یار بیګ بدخشانی،محمد انور بسمل،میر سید قاسم،فتح محمد خان،     جبار خیل،منشی محمد ابراهیم،سید هاشم خان ودیګران همه تعقیب وبه زندانها کشیده شدند.(۱۰

یورش تازه ای استبداد علیه روشنفکران ترقیخواه وآزادیخوا هان در هنګامی آغاز کشت که در سطح ملی تضاد خلقهای کشور ما با استعمار وامپریالیزم شدت یافته بود وتنفر توده های ملیونی مردم از استعمار وستمګری های درون کشورجان میګرفت.با صراحت میتوان تصدیق کرد که مبارزات جوانان افغان در ادامه ای مبارزات  مشروطه خواها اول بزرګترین محرک استقلال ومشروطیت در کشور ما بود . حصول استقلال سیاسی کشور مسأله ای تأمین استقلال اقتصادی بطریق تحولات اقتصادی اجتماعی عملاً مطرح شد. بخش از جوانان افغان که  میتوان عبدالرحمن لودین ومحمود طرزی را از پیشګامان آن به حساب ګرفت مسأله ای استقلال سیاسی را  با تأ مین استقلال اقتصادی مورد نظر وعمل خود داشتند وهمین امر موجب می شد که این بخش رادیکال جوانان افغان خصومت طبقات ومحافل حاکمه وترس آنها را از پیروزی  آنها افزایش دهد.هرچند که این بخش ره به قلوب مردم می یافت بیش از پیش با مخاصمت آشکار وپنهان روحانیت عقبګرا وسنت پرستان جامعه روبرو می شدند. با به دست آوردن استقلال کشور در سال ۱۹۱۹ میلادی وتشکیل حاکمیت ترقیخواه در جمع مخالفین آنها عده ای از کارمندان محافظه کار دولتی نیز شامل می شدند.چنانچه بخشی ازین مخالفین در سطح دولت حلقه ای به اصطلاح معتدلین  را بنیاد نهاده وبا عمل محافظه کارانه ای خود بر عنعنعه پرستی وشاهی مشروطه چسپیده وازین طریق در بدل خدمت ګذاری  وسازش ها چوکی ها ومقامات بلند را بدست می آوردند واین در حالی بود که مشروطیت  را رادیکالهای جوانان افغان خود هم رد نمیکردند 

جوانان افغان با بخش رادیکالیزم نهضت امانی تا سال ۱۹۲۴ م بنیاد یک سلسله تحولات اجتماعی بخصوص  فرهنګی را اساس نهادند.در همین سالها مستمری های اشراف فیودال وامتیازات روحانیون عقبګرا ملغی اعلان ګردیدند،بقایای برده ګی لغو شد،اشکال ګوناګون مالیات وعوارض کمر شکن آن از شانه های مردم بر داشته شد،مالیات جنسی جایش را به مالیات نقدی خالی کرد،همه طبقات جامعه بدون امتیازمکلف به پرداخت مالیه ومحصول مواشی خود کردیدند،با لغو قیود ګمرکی وخرج ګیریها شرایط مساعد داخلی برای رشد تجارت وفعالیتها ی نوع سرمایه داری مهیا شدندو تجارت خارجی رونق یافت    

 معارف ابتدایی مجانی اعلان شد،لیسه ها ومکاتب حرفوی یکی بعد دیګری تأسیس ګشت،محصلین جهت تحصیلات عالی به کشور های نظیر روسیه شوروی،جرمنی، فرانسه، ترکیه وایتالیا بمصرف وزارت معارف فرستاده شدند.کتابخانه ای ملی کابل تأسیس یافت (۱۹۲۰)،بنای نخستین سینما در کابل وتیاتر در پغمان ګذاشته شد،بیش از بیست وپنج عنوان جریده ،روزنامه، وهفته نامه ها به نشرات بیدار کننده آغاز کردند، استشن رادیو ګشایش یافت ودر سال ۱۹۲۲ اولین شفا خانه ای نسوان واطفال اغاز به کار کرد   

این تحولات با آنکه به تناسب آن زمان وسیع ،بزرګ وچشمګیر مینمودند ولیک اثرتعیین کننده ای بر مناسبات تولیدی فیودالی وبهبود وضع زندګی مردم  نداشت.اغلب این تحولات اقتصادی اجتماعی آغاز شده به علت فاسد شدن تدریجی اداره ، آرایش یافتن قدرت های فیودالی،نفوذ شبکه های جاسوسی استعمار،وعدم هماهنګی دربین طراحان وعمل کننده ګان این تحولات وسایر عوامل در نیمه مانده ، در عمل به سود توده ها ګامهای قابل حسابی بر داشته نه شد. ازینرو نیروهای ارتجاعی از موقعیت استفاده برده ، شبکه های جاسوسی استعمار که در زیر ریش رژیم جوانان عمل میکرد به مقاومت مخالف جوانان افغان سازمان میداد.در اداره ای دولتی نیز نفوذ بیش از حد عناصر تصادفی وفرصت طلب ومحافظه کار چنان قوت می یافت که  پیشروترین رهبران جوانان افغان  را یکی پی دیګری از صحنه ای سیاست بیرون میراندند.به همین دلیل وضع چنان شد که متنفذین فیودال،روحانیون عقبګرا ومخالفان نهضت جوانان افغان با لاخره در سال ۱۹۲۴ لویه جرګه ای بزرګی بر  دولت تحمیل ودر آن بر بخش بزرګی ازپلانهای مطروحه وتحولات آغاز شده خط بطلان کشیده شود. این رویداداعتبار رژیم جوانان افغان را بر زمین زد.  

 ازین تاریخ ببعد شاه هر چند ګاه ناګاه برغم احساسات ترقیخواهانه ای خود بدون ایجاد پایه های لازم اجتماعی برای رژیم خود وعلرغم مخالفتهای شدید وشکل یافته ای دشمنان ترقی اجتماعی به طرح پلانهای سودمندی اقتصادی- اجتماعی   می پرداخت لیک به دلیل نفوذ عناصر فرصت طلب ، مغرض،ضد ترقی اجتماعی وتکامل تاریخی ،عمال فیودالی  وبورژوا کمپرادوری ونقب ګذاریهای شبکه های جاسوسی برتانوی این پلانها روی کاغذ باقی می ماند.وضع جدید بیشتر به تثبیت موقعیت فیودالها وبی زمین ساختن دهاقین کم زمین کمک میکرد ودست ماموران رشوت خوار وسود خواران را آزادی بیشتر میداد.در چنین وضع بود که نارضایتیهای پیهم مردم زمینه های شورشهای ضد دولتی را فراهم میکرد.نخستین بغاوت ازین دست به رهبری ملا ها وروحانیون خوست  در سال ۱۹۲۴ م آغازیافت.در عقب این بغاوت ها که لغو ریفورمهای اقتصادی –اجتماعی وآزاد ساختن تجارت با هند را تقاضا میکرد دست استعمار انګلیس بروشنی محسوس بود .شتابزدګی های رژیم وفعالیتهای ویرانګرانه ای حلقه های سیاسی نیمه آشکار که از  مرکز وسمت مشرقی سر بر افراشته بودند وظاهراً شعار جمهوریت را درپیش داشت بیش از پیش نهضت جوانان افغان را به پرتګاه سقوط سوق داد .مجموعه ای همین عوامل بود که زمینه ای سقوط رژیم جوانان افغان وآغاز تحقق ماستر پلان انګلیس را در قبال استقلال سیاسی واقتصادی افغانستان فراهم آورد 

  

 

 سه :مبارزات دموکراتیک وضد استبدادی سالهای(۱۹۲۹-۱۹۴۶           

با سقوط رژیم (جوانان افغان)وانتقال قدرت به حبیب الله کلکانی مشهور به بچه ای سقأ تحولات آغاز شده در دوره ای نهضت امانی قهراً از میان برداشته شد ه به حرکت جامعه به سوی ترقی اجتماعی خط بطلان کشیده شد.نظام اجتماعی به شدت به هم خورده ،قوانین ، اصول وضوابط اجتماعی  جایش رابه اراده های فردی وعملکرد های  شخصی تهی ساخت.تعقیب وپیګرد روشنفکران بنام های کفر وبیدینی ولاتی ګری وغیره آغاز یافت، وفضای کشوربرای تنفس سیاسی سخت نا مساعد ګشت.درچنین روزګاری عده ای از روشنفکران کشور با درک خطر ناشی ازانرشیزم مسلط بر کشور وتلاشهای عمال امپریالیزم انګلیس  آګاهانه وبا قبول هر ګونه قربانی در راه رهایی ملی به تشکیل سازمان کوچک سیاسی به نام (سازمان آزادیخواهان)دست زدند. مبتکر این سازمان معلم پرشور وصاحب نظری بود به نام حبیب الله که به دفاع از نهضت رژیم جوانان افغان برخاسته بود.سازمان آزادیخواهان متشکل از چند کمیته ویک کمیته ای مرکزی بود.این سازمان فعالیت سیاسی خود راکه هدف آن سقوط حکومت سقوی واحیای جنبش دوره ای امانی بود به ګونه ای عیار سخته بود که هیچ کمیته از کمیته ای دیګری اطلاع نداشته وتا حدی زیادی اصل راز داری وموازین مبارزه ای مخفی را با اتخاذ شیوه های مؤثر کارومبارزه ای مخفی مراعات میکردند.سازمان بنیاد مادی خود را بطریق اعانه وکمک های مادی اعضای سازمان وشخصیتهای اجتماعی علاقمند به سازمان تقویت می بخشید ،مرکزیت در آن به حد اعلی آن مراعات می شد،اعضای جدید با کمیته ای مرکزی رابطه ای مستقیم نداشت .هویت مجموع اعضای سازمان را تنها رئیس این سازمان یعنی شخص معلم حبیب الله میدانست.کمیته ای مرکزی  اعضای سازمان را به نامهای مستعار شناسایی داشتند.با توسعه ای صفوف سازمان  کمیته های مالی ، انتشارات وکمیته ای عامل آن تشکیل شد، رؤسای کمیته نیز با حروف واعداد مورد شنا سایی قرار میګرفتند.

کار وفعالیت سازمان با جدیت پیش میرفت وبه نیرومندی واعتبار سازمان دربین روشنفکران می افزود . سازمان آزادیخواهان با آنکه پیوندی با توده ها نداشت ودر شرایط مخفی عمل میکرد با آنهم اعتبارش محسوس وروز افزون بود واعتماد متقابل بین اعضا ورؤسای کمیته های آن وجود داشت. با همه ای آنچه ګفتیم هسته ای مرکزی سازمان از نفوذ ګماشتګان نظام(سقوی)مصؤن نماند ودر حساسترین لحظات عملکرد سیاسی  سازمانی،جاسوس نفوذ یافته ای دربار پلانهایش را افشا کرد وبه سرعت فعالین سازمان  مورد تعقیب ودستګیری قرار ګرفتند.رئیس وطراح سازمان شاد روان حبیب الله معلم با جمع از رفقایش چون محمد سرور خان حاکم،لا لا یوسف،عبدالرسول خان معروف به خانجی، محمد سرور خان قزلباش،محمد کبیر ومحمد ایوب همه دستګیر شدند.اصل راز داری ومرا عات دقیق موازین قبول شده ای مبارزه ای مخفی به سازمان کمک کرد که به جز از هسته ای مرکزی سایر اعضای سازمان همه از پیګرد حکومت بر حذر باشند.

در هنګام محاکمه ای فعالین سازمان آزادیخواهان ،حبیب الله معلم در حالیکه به قوت از آرمانهای خود دفاع میکرد،با هوشیاری تمام پرده از نقش تحریک کننده ای یکی از اعضای رهبری که با دستګاه اطلاعات حکومت در پیوند بود،برداشت . واو هم یکجا در همان محفل با حبیب الله معلم به امر امیر محکوم به اعدام شد.(۱۱)                                                                                                     

دراین دوره ای اختناق، وحشت ولجام ګسیختګی سیاسی از جنبش دیګری اطلاع در دست نیست . دوره ای نزدیک به ۹ ماه (۱۲)حاکمیت حبیب الله کلکانی به زودی پایان یافت واین پیش پرده یی نمایش اصلی برچیده شد

دردوره ای حاکمیت محمد نادر شاه با حفظ تحکیم پیوند های دربار با روحانیت عقبګرا وسنت پرستان جامعه بخش از تحولات بنیاد شده ای سیاسی ،اجتماعی وفرهنګی رژیم (جوانان افغان)به سستی واحتیاط بیش از حد از سر ګرفته شد.به جای نظامنامه ای اساسی یا قانون اساسی دوره ای امانی اصول اساصی تدوین ونافذ ګشت.موسسات تعلیمی وفرهنګی دوباره احیا شدند وجرایدوروزنامه ها که ګردانندګان آن غالباً در خدمت دربار به سود ریکلام دوره ای نجات وناجیان خود ساخته  آن تبلیغ میکردند وضعیت پردرد واندوه باری را تمثیل میکردند.بجای قانو ن وضابطه های نظم اجتماعی اراده ای فردی حکومت میکرد.ومردم برحق این دوره را دوره ای (استبداد کبیر) نام داده اند

اختناق سیاسی وانواع بیعدالتی های اجتماعی  برمردم تحمیل می شد.دربار به علت نداشتن پایه های اجتماعی بر اقشار کوچک روحانیت عقبګرا تکیه زده ، در چارچوب وزارت عدلیه تشکیل بنام جمعیت  العلما را به وجود آورد ،همراه با آن نه تنها به استمالت طفیلی های روحانی مشرب پرداخته بلکه مستمری ها وامتیازات سیاسی معین را برای برخی عناصر روحانیت طفیلی و اشراف فیودال مقرر داشت وبرای بقای حیات سیاسی خود بنیاد اداره ای حفظ احوالات  را به شیوه ای عبدالرحمن خانی بنا نهاد ، درین دستګاه نور دیده ګان اشراف فیودال،بورژوازی دلال ،روحانیون عقبګرا وعناصر مرموزی از تګیه ګاهای   محلی امپریالیزم جا ومقام یافتند

انګزیسیون وتفتیش عقاید به حد نهایی شدت یافت،ساطور استبداد قبل از همه بر مغز روشنفکران ومبارزان ضد استعماری وضد استبدادی فرود آورده شد. عبدالرحمن لودین ،تاج محمد بلوچ پغمانی وفیض محمد باروت ساز کشته شدند. صد ها فرزند دیګر این  مرز وبوم در پشت میله های زندان  استعداد کش قرار ګرفتند.از آنجائیکه  دربار در بین توده ها از پایه های اجتماعی محروم بود وطبقات حاکم قویاً اعمال قدرت میکرد، حکومت وقت بیشتر بر نیرو های عقبګرای کشور تکیه زده  امکانات تحرک به سوی تر قی اجتماعی را محدود ساخت.ضبط احوالات وتفتیش عقاید شدت یافت.مصئونیت جان ومال مردم مورد سوال قرار ګرفتند وصدای اعتراض در برابر بی عدالتی های اجتماعی به نوک سر نیزه خموش ساخته می شد.                   

سیاست خارجی غیر فعال وخنثی در پیش ګرفته شد وروابط با هند بر تانوی برخی ویژه ګیهای دوران تسلط استعمار برتانوی را حفظ کرد.روابط سیاسی با کشور ها ی مختلف جهان برقراروتوسعه یافت . درین سلسله قرارداد مودت با جاپان (نومبر۱۹۳۰)،قرار داد دوستی با عربستان سعودی (۱۹۳۲)وآغاز روابط با ایالات متحده  امریکا  روی دست ګرفته شد.نتیجه ای  روابط با ایالات متحده ای امریکا موافقت نامه ای اسارت آورپروژه ای هلمند در ۲۴ مارچ ۱۹۴۶ با کمپنی  موریسن کنودسن امریکایی بود

به اثر اوضاع بحرانی آغاز دهه ای پنجم قرن  جاری  میلادی واراده ای باالقوه ای مردم افغانستان لویه جرګه ای (تاریخ۵- ۱۶ سال ۱۹۴۱ میلادی)در کابل دایر ودر آن بیطرفی افغانستان در قبال جنګ دوم جهانی اعلان  ودوام دوستی با اتحاد شوروی تائید شد.در همین دوران مشاوران المانی از کشور بیرون رانده شدند.(عقیده ای برخی محققین درین زمینه چنانست که اګر افغانستان با حفظ مصیبت های جنګ  نه موضع بیطرفی بلکی طرف فعال میداشت در ختم جنګ دست کم از سر مایه های اعمار مجدداستفاده می کردو  ممکن بود همانند ایران  تحرک قوی به وجود می آمد   

در داخل چهره ای استبداداز خشونت خود نه تنها نه کاست بلکه شدت هم یافت.فساد اداره تشدید شد،بیعدالتی های اجتماعی وسعت یافت ، ازدیاد انواع مالیات مستقیم وغیر مستقیم خصلت ضد ملی وضد دموکراتیک بخود ګرفت  واستبداد دستګاه حاکمه ای فیودالی قوت یافت .  در آن مناطق دور افتاده وسرحدی  که دولت  نه توانسته بود کوچکترین تغییری را در زنده ګی مردم وروابط اجتما عی ایجاد کند،استبداد  با قوت تمام در آنجا ها بیداد میکرد.این امر موجب شد که قیامهای دهقانی به اشکال مختلف بروز کند. انګیزه ای این قیام ها هر چه باشد عامل اصلی آن نارضایتی توده های ملیونی دهقانی از وضع ناګوار اقتصادی واجتماعی آنها بود.بدون شک فیودالان متواری از مرکز ومتنفذین محلی درین قیامها سهم خود را داشت وهمین  امر تا حدی دلیل ناپایداری این قیام ها بوده است.دولت طغیان ابراهیم بیګ را در آغاز دوره ای استبداد کبیر در هم کوفت.از اپریل الی می سال ۱۹۴۴ قبایل ځدراڼ وبعد شورشهای مردم کټوازبا قساوت وسنګدلی سرکوب شدند.یکی از قویترین این قیامها دروجود مقاومت مردم صافی کنړ بود که از جون الی نوامبر ۱۹۴۵ م دوام یافت . دولت برای سرکوب این قیام از انواع سلاحهای زمینی وهوایی استفاده برد.چون سیاست اقتصادی دولت درین دوره بیشتر متوجه تجمع وبکار ګیری سرمایه های ملی ونیز سرمایه های کمپرادوری بود وبیشترفعالیت این بخش  نیز بدون اثر ګذاری عمیق بر زنده ګی روستا ها ودهات کشور تنها در شهر ها شکل میګرفت ،  ورود سیل آسای اموال صنعتی غرب ور شکست شدن صنایع دستي درون کشور را موجب شد.این وضع بر سیل بیکاران افزود  وبا النتیجه عکس العملهای شدید  ضد دولتی را فراهم آورد.این عکس العمل ها در دهات به شکل قیامهای دهقانی  ودر شهر ها به ګونه ای جنبشهای روشنفکری بورژ وا دموکراتیک ګونه تبارز کرد.در همین دوره برای نخستین بار سیستم بانکداری درافغانستان ګذاشته شد .بانک ملی آغاز ګرسیستم بانکی در افغانستان شد. بانک ملی که توسط مجید زابلی وشرکایش رهبری می شددر سال ۱۹۳۰م آغاز بکار کرد. بعد از تأسیس بانک ملی به سرعت شرکتها ،فابریک وموسسات صادراتی جمعی وفردی  یکی پی دیګری بنیاد ګذاشته شدند وسرمایه ګذاری در عرصه ای زراعت(عمدتاً نباتات صنعتی ، صنایع وتجارت رونق ګرفت.شرکت پښتون قندهار، اتحادیه پنبه ای شمال،نساجی پلخمری ،انحصار قند وپطرول، شرکت انحصار موتر وقره قل ، فابریکه ای ګوګرد سازی ، حجاری ونجاری،پوستین دوزی ،شرکت سرویس کابل،شرکتهای ویسا ،صادرات پشم ،شرکتهای صادراتی ، اقبال ،ننګرهار ، شعاع،وغیره بیش از یک ملیارد افغانی را درزمینه های یاد شده سرمایه ګذاری کردند.  

فعالیتهای مربوط به سرمایه ګذاری در عرصه های مختلف  درشرایط واوضاع واحوالی صورت میګرفت که نود درصد نیروی کار مصروف امور زراعتی به همان شیوه های سنتی آن بود.وبهترین زمینها نیزدر اختیار زمینداران بزرګ قرار داشت.دهقانان کم زمین هنوز هم تا حدی توان آنرا داشتند که ملکیت های خود را به نحوی نګهداری کنند.ولیک هنکامیکه اقتصاد کالایی به سوی دهات ووروستا های کشور وباقوت بیشتر به سوی شهر ها راه باز کرد دیګر دهقانان کم زمین  وصنعتګران بخش صنایع دستی از زمین وحرفه های خود رانده شدند.نفوس آزاد شده به سوی شهر ها رو آوردند.پروسه ای بکار ګیری سرمایه های شرکتهای خصوصی در امور زراعت،تشدید احتکاروعوامل ناشی از استثمار فیودالی وتحمیل عوارض متعدد فیودالی از قبیل سود،سلم،ګروی ،اجاره وغیره دهقانان کم زمین رااز هستی شان ساقط ساخت وبه اینګونه نیروی آزاد شده از زمین وکار وحرفه ای که داشتند موجب بیکاری ګردیدزیرا عرصه تولید نسبت به توسعه ای نفوس مستعد به کار تنګی  میکردوصنعتګران شهر ها نیز در برابر ورود سیل آسای اموال صنعتی غرب واجناس لیلامی ورشکست شده به قافله ای بیکاران افزوده می شد.این وضع خود استثمار سر مایه را شدت بخشیده بازار فعالیت سرمایه وی را ګرمتر ساخت.

زمینداران بزرګ سود خور وپول پرست،سرمایه داران کمپرادوروبروکراتان عالی رتبه که از حساب مردم اندوخته هایی داشتندهمه با استفاده ازین وضع داشته های خود را در شرکتهای خصوصی بکار ګرفتند.نفوذ این سرمایه ها از طریق بانک ملی به افغانستان بانک که تازه تأسیس یافته بودنیز راه یافت واین امر هر چند که زمینه ای رشد مناسبات تولیدی بورژوازی رابا خصلت عمیقاً کمپرادوری آن تأمین میکرد ولیک تضادتوده های دهقانی را با ارباب فیودال ونیز تضاد همه زحمتکشان را با اقشار جدید التشکیل برژ وازی ونیز تضاد همه خلقها را با امپریالیزم بتدریج شدت می بخشید.درین دوره محور عمده ای فعالیت های برژوایی عمدتاً سرمایه های مجید زابلی وشرکای او بود که بطریق بانک ملی تمرکز وسمت دهی می شد.

سرمایه های یاد شده نه تنها تورید کالاهای صنعتی غرب را تسریع ووسعت بخشید بلکه داد وستد اقلام صادراتی کشور مانند پوست قره قل وپخته در انحصار مستقیم بانک ملی وسپین زر شرکت وشرکتهای وابسته به بانک ملی قرار ګرفت وسود های هنګفت را نصیب سهمداران این بانک وشرکتهای مربوط به  آن کرد.زمانیکه انحصار خرید وفروش مواد نفتی ،شکر ووسایل نقلیه نیز در انحصار سرمایه های یاد شده قرار ګرفت سهمداران بانک ملی وشرکتهای مربوط به آن به سر مایه های بزرګی دست یافتند. درین داد وګرفت صدراعظم وقت سردارمحمد هاشم خان نیز دستی کمی از سایرین نداشت.درچنین شرایط  بهترین زمینهای زراعتی وتسهیلات آبیاری ملکیت زمینداران بزرګ حساب می شد استثمار فیودالی بیداد میکردوملیونها دهقان کم زمین وبی زمین رنج می کشید وآواره می شدند . بیشترین ګله های مواشی وعلفچر ها هم در اختیار مالداران بزرګ بود مالداران کوچک نیز پروسه ای فقیر شدن وآواره شدن خود را می پیمود.با همه فعالیتهای توسعه یافته ای برژوازی به علت آنکه این فعالیتها عمدتاً در تجارت وسرمایه ګذاریهای کمپرادوری خلاصه می شد تعداد کارګران صنعتی در شهر ها از پنجهزار نفر تجاوز نمی کرد وشهر ها به هیچ وجه قدرت جذب نفوس آزاد شده از زمینها را نداشت.با همه ای این وضع تحمل نا پذیراستبداد وحشی چنان تار وپود جامعه را یخ زده نګه میداشت که وجود حلقه ها ، ګروها یا سازمانهای سیاسی قابل حساب محسوب نمی شدند واختناق شدید سیاسی ، تنفس سیاسی را  در سینه جامعه به شدت قید ساخته بود .فقط باری در واپسین سالهای حاکمیت محمد نادر شاه جوانی بنام محمد عظیم معلم لیسه ای امانی در مخالفت با سلطنت محمد نادر شاه وپیوند توسعه یابنده این دربار با هند برطانوی بتاریخ ۶سپتامبر ۱۹۳۳ م به سفارت انګلیس راه یافت تا نماینده ای انګلیس (مک کانیکی وزیر مختار برتانیه)را در سفارت از پا در آورد .چون اورا نه یافت هنګام بیرون شدن با محافظین سفارت روبرو شدودر مقابله با آنها سه تن از محافظین آن سفارت را (یک میخانیک انګلیسی،یک ملازم هندی ویک ملازم افغانی)را از پا در آورد وخود نیز دستګیر شد.ګویند انګیزه ای که این معلم پرشور را به چنین عمل واداشته بود ،آن بود که او با برادرش شخصاً از وحشت بمباری قوای هوایی هند برتانوی در مهمند افریدی وشینوار دیدن کرده بود ومعتقد بود که این امر به اشاره ای سلطنت نادر شاه صورت ګرفته است .در حلقه ای دوستان محمد عظیم معلم میر غلام محمد عبار ،میر عبدالرشید بیغم ،میر غلام احمد بهار ودو پسر کاکای محمد عظیم معلم سید اکرم وسید داود ونیزسید سر ور جویا زندانی شدند

از قول میر عبدالرشید بیغم درین دوران در محابس دولت شانزده هزار زندانی به سختی زندګی میکردند.(۱۳ 

در شماره تاریخ ۲۷ ثور ۱۳۵۷ انیس تعداد کسانیکه در قضیه ای محمد عظیم معلم دستګیر شده ولست آن نیز در همین شماره درج یافته است به بیش از چهل نفر میرسید.این امر نشان میدهد که دولت چیزی از حلقه ای ضد استبداد ی در حال تشکل را میدید وبرای سرکوب، عده ای زیادی ازروشنفکران رابه بهانه ای قضیه ای محمد عظیم دستګیر وزندانی ساختند.باید ګفت که محمد عظیم معلم بدون آنکه کسی را شریک جرم خودنشان داده باشد علت این اقدام خود را در محضر محکمه همانا مخالفت با نزدیک شدن روز افزون در بار با هند بر تانوی وتأ مین زمینه های نفوذ استعمار خواند   

این جوان پرشور بعد از شکنجه ها وعذاب های شدید وبیرحمانه برای ارضای خاطر باداران انګلیسی دربار در محوطه ای سفارت انګلیس اعدام ګردید.بقول عبدالهادی (هادی) توخی که خود یکی از مؤسسین حلقه ای قندهار ویښ ځلمیان است بعد ازین حادثه حلقه ای کوچکی بنام «الغربا»در هزاره جات تشکیل شد که کاکا فتح محمد فرقه مشر هزاره نیز عضو آن بود .در همین هنګام ګروپهای کوچکی از شخصیتهای جنبش مشروطیت وسایر روشنفکران که نشه ضد استبداد در سر داشتند ومحرکین آن عمدتاً عبارت بودند از بابا عبدالعزیز،فتح محمد خان هزاره،میرزا عبدالله هوتک      محمد یوسف خان وغیره شبنامه های تحریک کننده ای ضد سلطنت مطلقه محمد نادرشاه  را بنامهای «حقیقت»و«حقیقت در حقیقت» به نشر سپردند،دستګاه ضبط احوالات ونوکران استبداد به زودی رد پای آنها رایافت ویکسره راهی زندانها وکشتار ګاهای استبداد وحشی هاشم خانی شدند.ازین حادثه ببعد تا سالهای درازی دیګری صدای هرګونه اعتزاض مخفی وآشکار در حلقوم انسان جامعه خموش ګشت.

اختناق طولانی سیاسی روشنفکران اګاه وضد استبداد را ناګزیر به آن ساخت که شیوه ها وطرق جدید مبارزه را جستجو کنند ، یګانه راه که امکان تشکل محتا طانه وآمیخته با هوشیاری لازم سیاسی روشنفکران را مهیا می ساخت براه انداختن جریان ادبی ونزدیک شدن روشنفکران باهم ازین راه بود.عوامل آګاه وجریان خود انګیخته سبب تشکل روشنفکران در انجمن های ادبی ګردید.

در سال ۱۳۱۱ هجری شمسی برای نخستین بار انجمن ادبی کابل تأ سیس یافت. متعاقب آن انجمنهای ادبی هرات وپښتو ادبی ټولنه؟درسال ۱۳۱۶ هجری باهم یکی شده مرکز آن شهر کابل قرار ګرفت.نباید فراموش کرد که ابتکار انجمن ادبی در بار نخست در هرات بنام «انجمن ادبی هرات»پیشنهاد شده بود،ولیک زمامداران وقت کار آن انجمن را عمداً به عقب انداخته تا این ابتکار را با ایجاد انجمن ادبی کابل نصیب دربار ساخته باشند. در مورد نحوه ای فعالیت انجمن ادبی کابل ومحتوای فعالیت شعرا ونویسندګان جمع آمده در  آن به صراحت میتوان دید که نوع خدمتګذاری ومدیحه سرایی برای شخصیت سازی مصنوعی بنفع زمامداران بزرګ دولتی جایی بر جسته  ای داشته است، ولیک با اینهم جای پای شعرا ونویسندګان آګاه وتحول طلب در آن بکلی خالی نبوده است. نوید شاعر غزل ګو وخوش قریحه ای زبان دری که خود از پیروان سبک جدید در ادب دری است در پارچه شعری تنفر خود را از فیودالیزم چنین رسا بیان میکند 

مـلـت مــا جـمـلـه از پــیـر و جـــوان

نیست بر یک راه ویک مسلک روان

تــــا طــرفــدار فـیـودالــیـزمـیـم مـــــا

بــــی ره وبــیــکـاره وبـیـمـاریـم مـا(۱۴)

نشرات مجله ای کابل ،مجله پښتودرقندهاروسایر مجلات ،روز نامه ها وجراید مرکز وولایات کشوربا همه خوش خدمتی های برخی از روشنفکران وسیله ای خوبی برای بر انګیختن ذوق ادبی وبیداری مردم بوده است. 

در حدود سالهای بعد از ۱۳۱۲ه(۱۹۳۴)م برخی از روشنفکران کشور با نیروهای ضد استعماری وضد استبدادی خارج کشور بخصوش نیم قاره ای هند ارتباط یافته وسیله ای انتقال افکار واندیشه های نوین ضد استبدادی ورهایی بخش ګردیدند.مطالعه ای جراید چون حبل المتین،زمیندار وغیره که در نیم قاره توسط مهاجرین ایرانی ومبارزان جنبش آزادی خواهی نشر می شدند وقبلاً دسترسی وسیع در داخل کشور به آن محسوس نبودبه این روشنفکران کمک کرد تا هر چه بیشتر به سطح آګاهی خود افزوده ومعلومات تازه را به کشور انتقال دهند ،این تلاشها بحیث یکی از عوامل بر انګیزنده ای جنبش های ضد استبدادی نقش مؤثری در تحریک جنبش در داخل کشور داشته است.  

            

فــصــل دوم

 

اول :شرایط پیدایش واوج ګیری جنبش ویښ ځلمیان

یک :شرایط داخلی

الف: اوضاع اقتصادی:

افغانستان تا سالهای بعد از جنګ دوم جهانی با حفظ رشد نسبی تولید برژوازی در سطح شهر ها همچنان به حیث یک کشور عقب نګهداشته شده ودر ګیر در مناسبات تولیدی فیودالی وبقایای ماقبل فیودالی آن باقی مانده بود .زمینهای حاصل خیز ،تسهیلات آبیاری ، علفچر های عمده وګله های بزرګ مواشی عمدتاً در دست زمینداران ومالداران بزرګ قرار داشت. 

پروسه ای تولید صنعتی ومناسبات برژوایی به کندی حرکت میکرد،جریان رشد اقتصادی کشور بدون رهبری وپلانیزه شدن انکشاف اقتصادی عمل مینمود.تعداد کارګران صنعتی اندک بود،  ورود سیل آسا وانباشت وسیع کالا های صنعتی غرب وسرازیر شدن بی سابقه ای کالا های لیلامی کسبه کاران وتولید کنندګان کوچک را از عرصه تولید رانده وبر قافله ای بیکاران افزوده می شد.سرمایه های خصوصی بدون پلان به سوی تصاحب زمینها ی زراعتی در دهات و انحصار نباتات صنعتی راه برده زمینهای خریداری شده را به اجاره میګذاشتند. 

چون سطح تولید به علت سنتی بودن ابزار تولید ونبود تسهیلات مدرن زراعتی پائین بود، اغلب این زمینها بعد از یکی دو سال از کشت وکار باقی مانده وبه خرابه ها مبدل می ګشت.جنګ جهانی دوم نیز بر بازار واقتصاد کشور اثری ناګواری به جا میګذاشت،بازار سیاه پول رونق یافت . اغلب اسعار ذخیره شده در دافغانستان بانک به سوی بانګهای امریکایی کشیده شد.(۱۵)     

ازسال ۱۳۲۰ هه مالیات بر عایدات ،تکت وفروش اسناد، محصول سکوک،قروض داخلی وخارجی به شدت افزایش یافت، احتکار مواد ارتزاقی واشیای مورد ضرورت مردم وتلاشهای سود جویانه ای سهمداران شرکتهای خصوصی ، انحصار ګران وتجاران وسرمایه داران بیش از پیش بر خرابی بازار وبلند رفتن قیمتها اثر ګذاشت .این وضع فریاد های مردم را تا آن حد بلند کرد که حکومت های وقت ناګزیر به اقدامات معیین ګردیدند.

سرمایه دار بزرګ کشور مجید زابلی در طی رساله ای تحت عنوان«مشکلات اقتصادی ما ومجادله با آنها» ناګزیر به اعتراف بر مو جودیت بحران شدید اقتصادی در سالهای بعد از ۱۳۲۰ شد. او مصرانه تلاش میکند تا نشان دهد که این بحران زاده ای کدام تصادف نیست وآناً عرض وجود نه کرده است بلکه محصول قرنها عقب ماندګی است. او در حالیکه قسماً بدفاع از نقش مؤثر شرکتها ی خصوصی وسرمایه های انفرادی بر می خیزد چاره ای مشکلات را این چنین نشان میدهد«چاره ای این نوع مشکلات جز ایجاد یک جنبش ملی وروح از خود ګذری، وحدت اعمال وافکار طبقات حاکم ، وضع یک پروګرام اساسی دوامدارچاره وعلاج دیګری نمیتوان سراغ کرد تا اینکه اول بحران را درک ساخته وسپس آنرا ازبین برد؟)(۱۶) 

باید ګفت که انحصار ګران اقلام صادراتی وتسلط سهمداران بانک ملی بر صادرات وواردات کشور پول هنګفتی را نصیب این قشر کمپرادوری در حال تشکل می ساخت.تنها درسال ۱۳۱۵ هه از مدرک سهم پنبه،تریاک وقره قل جمعاً (۸۳۱۴۶۰۰۰)افغانی به کیسه های بانک ملی فرو ریخت.این عدد در سال ۱۳۱۸ به (۱۰۷۳۵۹۸۰۰)افغانی رسید.(۱۷) این بانک از طریق نمایندګیهای خود در کابل ، قندهار ، هرات،مزار شریف، واندخوی در نیویارک ،برلین،لندن کراچی،پشاور وچمن شریانهای اقتصاد وتجارت را دردست داشت

با توجه به وضع بحرانی کشور فقر ،بیسوادی ،امراض  وتحمیل انواع بیعدالتی های اجتماعی همراه با افزایش  مالیات زمین، مواشی،چاپ پول،نواقل موتر ها ،عشریه ،اعانه  چای و رخت…جریمه ای اموال وارداتی،محصول نشانی دفاتر تجارت بالا رفتن محصول صکوک ودها عوارض دیګر در سالهای جنګ وبعد از آن زندګی همه مردم وخاصتاً دکانداران خورد ومتوسط را به شدت متضرر ساخت.بیګار هرچند حسب ماده ای ۸ اصول اساسی رسماً منع بود ولی در عمل کمر مردم را دوتا ساخته ،بنام کار های دسته جمعی ،عشر وغیره عمدتاً در موارد احداث وپاک کاری نهر ها ،اعمار وترمیم سرکها،انتقال لین وپایه های تلفون ، برف پاکی شاه راه ها وامثال آن تعمیل میګشت،چنانچه در سالهای بعد از جنګ وقبل بر آن نهرګورګان بغلان،نهر سراج قندهار،نهر بغرای هلمند، نهر ارچی بغلان …سرک دره شکاری،تنګ غارو،ارزګان-قندهار،ګرمسیر –قندهار،راه های ولایات شمال، راه هزاره جات وراه های کنر ها همه به نیروی بیګار ساخته می شد.افزون برین وسایل نقلیه وحیوانات برای انتقالات دولتی وبیګارګرفتن اهل حرفه چون معماران ، نجاران ،آهنګران وغیره همه بر زندګی مردم اثر ناګوار داشت وروز تا روز عکس العمل توده ها را برمی انګیخت ورشنفکران جامعه را به مثابه ای نیروی محرک جامعه به جریان مبارزه ای متشکل فرا میخواند.(۱۸

ب- اوضاع اجتماعی سیاسی: 

وضع ناګوار اقتصادی،بحران ناشی از جنګ دوم جهانی که بازار داخلی را به رکود برده بود ودوام استبداد فردی وخانواده ګی ونیز تعمیق پروسه ای همبستګی ارتجاع فیودالی وهوا خواهان فکری آن بدور حکومت مستبد وقت که همه مخالفین وترقیخواهان کشور را با هزار حیله ونیرنګ از صحنه به در کشیده بود ودیګر صدای اعتراض شنیده نمی شد، باعث ګردید که اصول اساسی کشوروآزادیهای وعده شده ای نیم بند در آن به طاق نسیان ګذاشته شود.مصؤنیت افراد وخانواده ها بکلی معدوم ګشته ، اراده ای فردی عمال محافل وطبقات حاکمه بر جان ومال مردم حکومت کند.نبودن قوانین ثابت کار،قانون مطبوعات وسایر قوانین مدنی،تبدیل دستګاه ها ومحاکم عدلی به آلت تعمیل استبدادحاکم ،تشدید بیعدالتی ها ی اجتماعی،بیداد ناشی از بیګاردر عرصه های مختلف،تعمیق تدریجی تضاد بین دهاقین وملاکین فیودال،تضاد کارګران واهل کسبه با قشر جدیدالتشکیل برژوازی کمپرادوروسوداګر،ایجاد بی اعتمادی های پلان شده وعمدی بین اقوام وواحد های ملی کشورتوسط عمال دولت وطبقات حاکمه، تشدید میکانیکی پروسه ای اسکان ناقلین وتحمیل مهاجرتهای جبری همه وهمه عوامل بود که شیرازه ای زندګی را به شدت صدمه زده بود . این وضع افراد چیز فهم وروشنفکر جامعه را بدان وادار می ساخت که در برابر نا ملایمات زندګی اقتصادی –اجتماعی جامعه دست به عکس العمل زده ضرورت تشکل وسازمان یابی خود را حتمی پندارند.در چنین وضع اجتماعی تضاد در حال تکوین شهر ها را به ضرورت مبارزه وامیداشت

وضع سخت درد آوروغیرقابل تحمل ناشی از مناسبات حاکم اجتماعی بر کشور از نظر محافل حاکمه وخانواده ای سلطنتی نیز پوشیده نبود.آنها بدون شک به قوت مراقب اوضاع واحوال جامعه وقوام نارضایتی های روز افزون مردم درسطح شهر ها ودهات بودند.به  روشنی معلوم بود که دوام چنین وضع عکس العمل های شدید توده ها را بدنبال خواهد داشت.ازینرو جامعه را  در غل وزنجیر استبداد نګهداشتن وزندګی بدون قانون بر مردم تحمیل داشتن دشواربودو تغییرات در وضعیت سیاسی از بالا وتأمین زمینه های انفاذ یک سلسله قوانین ،مقررات واصولنامه ها بمثابه ای دارو های تسکین دهنده  دردهای اجتماعی ضروری بود .اندک مدت بعد از ختم جنګ جهانی دوم حکومت سردار محمد هاشم خان استعفی دادوجایش را به سردار شاه محمود خان ګذاشت.این زمامدار جدیدحکومت قبل از به قدرت رسیدن مدت دوماه به عنوان تداوی به خارج کشور مسافرت نمود ودرین مسافرت از برخی موسسات اقتصادی ،اجتماعی وفرهنګی ایالات متحده ای امریکا باز دید بعمل آوردونیز از برخې آزادی های مدنی موجود در امریکا چیز های فرا ګرفته وآنرا به کشورانتقال داد وازینطریق بنیاد نوع دموکراسی در کشورګذاشته شد.چنین حرکتی در آن وقت ترقیخواهانه بودومورد استقبال نسل جوان قرار ګرفت،چنانچه صدراعظم وقت عنوان«پدر دموکراسی » را یافت.قانون کار ، قانون مطبوعات(اصولنامه ء مطبوعات جنوری۱۹۵۱)،اصولنامه ای انتخابات وکلای شورای ملی وتدوین وانفاذ برخی لوایح ومقررات دیګر که بر روابط اجتماعی بین طبقات واقشار جامعه اثر میګذاشت موجب ګردید که تحرک اجتماعی بسوی طرح نیازمندی های نسبتاً وسیع اجتماعی قوت یابدودر رأس روشنفکران جامعه رسالت ونقش پیشاهنګی خود را در چارچوب سازمانهای  سیاسی درک ومتشکل تر شوند  

رهایی زندانیان سیاسی ،ګماشتن برخی از افراد برجسته ای  آن به کار های دولتی ،اجازه ای برګشت تبعید شده ګان به کشور،لغو شکنجه های غیر انسانی که قبلاً از آن یاد آوری شد،حصول موفقانه ای عضویت افغانستان در سازمان ملل متحد وصحه ګذاشتن بر منشور سازمان ملل متحدواعلامیه ای حقوق بشرهمه وهمه به تحرک بیشتر اجتماعی وسیاسی جامعه در جهت تسریع مبارزات ضد استبدادی ورهایی بخش کمک کرد.    

ج- شرایط ذهنی

اختناق طولانی سیاسی وقت وشدت انګیزیسیون در آن دوره ونیز موفقیت های مؤقت حکومت در زمینه ای سرکوب روشنفکران وهواخواهان نهضت دوره ای امانی وبرچیدن بساط نشرات وسیع وبیدار کننده ای دوره ای شاه امان الله وتبدیل روزنامه هاوجراید وقت به وسیله ای تبلیغ سیاستهای بیداد ګرانه ای دربار وحکومت وقت وعوامل بی شمار ازینګونه سبب شد که یک دوره ای رکود فکری بر کشور سایه افکند.البته خانواده ای محمد نادر شاه بتدریج وبا احتیاط وسخت محافظه کارانه مکاتب وبرخی از جراید ومجلات قبلی را احیا کردولیک دیګر نصاب تعلیمی وخط عمومی نشرات روزنامه یی،جراید ،کتب ومجلات آن روح بیدار کننده ای قبلی خود را نداشت.اغلب قلم بدستان جامعه با همه توانایی قلمی خود مبلغ ذهنیت عقبمانده ای قرون وسطایی در مضمون فکری جامعه ای فیودالی شدند.در چنین وضع که اکثریت مطلق جامعه محروم از  سواد بود روشنفکران وګروه های محدود باسواد شده ای جامعه نیز نیروی نو فکری نمی یافت وتغذیه فکری نمی شدند.اما این وضع پایدار نبود وهمچنان که ګفتیم روشنفکران ،شعرا ونویسندګان آګاه کشور بطریق انجمنهای ادبی ونشرات همین روز نامه ها وجراید ومجلات دولتی آرام آرام در لفافه ای هنر وادبیات به تصویر نا رضایتی های جامعه پر داخته با حفظ احتیاط وهوشیاری سیاسی بت استبداد فکری را در هم می شکستند. 

درست در هنګامیکه صدارت سردار محمد هاشم خان به پایانش برده شدونوبت به سردار شاه محمود خان رسید امکان تنفس سیاسی به میان آمده ،به دوام سنت مبارزات ضد استبدادی جریان نوین فکری با محتوای غنی تر ودموکراتیک تر با داشتن خصلت جنبش برژوا دموکراتیک نخست از زبان نشرات دولتی آغاز می یابد ونام وعنوان ویښ ځلمیان ویا جوانان بیدارقبل از ایجاد سازمان سیاسی به این عنوان وسایر جریانات بزرګ بروی صفحات جراید ومجلات نقش می یابند.درین دوران نشرات در رابطه با نقش جوانان بیدار چنان وسعت می یابد که بخش بزرګی از روشنفکران وقلم بدستان کشور را به اظهار نظر ها وارایه ای تراوش های فکری خود درین زمینه وبا النتیجه ضرورت تشکل سیاسی وسازمانی فرا میخواند. 

رساله ای معروف ویښ ځلمیان که در سال ۱۳۲۶ هجری به طبع رسید،نظریات بیش از پنجاه نفرنویسنده وشاعران با احساس وطن را در همین زمینه منعکس کرد.میتوان ګفت که این رساله با همه ای آنکه افکار متفاوت ونامتجانس را هم ګرد آورده بود  جریان فکری معیین وتلاش روشنی به جهت تشکل سازمانی وسیاسی روشنفکران جامعه را نشان میداد.درین جریان آنچه به قوت محسوس است هما نا اماده ګی جوانان بیدار برای مبارزه بر علیه بیعدالتی های اجتماعی وقبل بر همه مفاسد اجتماعی است که در آغاز فکر وهوش همه نویسندګان وروشنفکران را بخود معطوف داشته است 

عبدالرؤف بینوا مدیر مسؤل مجله ای کابل وګرد آورنده ای رساله ای«ویښ ځلمیان» ویکی از مؤسسین نهضت ویښ ځلمیان در همین رساله در بخشی از مضمون خود مینویسد:«بتخانه های خود را ویران کنید،با مداخله ومجامله،خیانت دروغ ،بد عهدی،بی وفایی ،تنبلی وخود خوری،اختلاس وارتشأ، خود نمایی وتظاهروسایرقبایح دیګر مبارزه کنید.»(۱۹    

به ګفته ای میر غلام محمد غباریکی از نګارندګان رساله ای یاد شده هر چند آنوقت « درکشوررسماً چند هزار جوان با سواد، ولی معناً چند صدنفر است».(۲۰) با آنهم در چهره ای همین محدودی از روشنفکران وجوه مشترک واراده ای باالنسبه قوی برای مبارزه ای وسیع ، پیګیر وسازمانی محسوس است.نطفه ګیری نهضت جوانان بیداردر آغاز به اعتبار وابستګی معین طبقاتی نبوده بلکه روشنفکران وابسته به محافل حاکمه، زمینداران بزرګ وبرژوازی شهری وفرزندان خورده مالکین شهر وده ونمایندګان روحانیت تحول طلب در کنار هم با حفظ تفاوتهای فکری وموقعیتهای اجتماعی جمع می آمدند. در طرز تفکر وموضع فکری آنهادتضاد های محسوسی وجود داشت ،این تفاوتها در موارد موجب ګشت که برخی روشنفکران وابسته به محافل حاکمه وزمین داران بزرګ راهی به سوی نهضت سازمان یافته ای سیاسی نیابند.آنهای که درین را ثابت قدم ماندند رفته رفته نظریات شانرا جمع بندی نموده وبه آن شکل مرامی بخشیدند.در پخش ونشر این چنین نظریات مجله ای کابل نقش به سزای داشت . چنانچه در شماره ای ۱۱سال ۱۳۲۶ این مجله تحت عنوان (زموږ زلمیان)غلام حسن صافی یکی از مؤسسین  ویښ ځلمیان این اهداف را در برابر جوانان بیدار کشورمیګذارد: 

 یک: تنویر افکار وتعمیم معارف.

 دو: مجادله با رشوت وسایر خیانتها.

 اسه :صلاح عادات بد ومزخرفات.-

چهار: همراهی با حق وحقانیت.-

پنچ :مبارزه برای تأمین وحدت ملی. 

همچنان در شماره ای ۱۲ همین سال مجله ای کابل ،عبدالرؤف بینوا مینویسد:جوانان بیدار میخواهیم برای اینکه

به قوم ووطن خدمت کند،افغانها را از  جهل ونادانی نجات دهد،ادات نا پسند وخرافات را نابود کند،…بازوی مطبوعات خود شود،اتحاد ملت وحکومت را هرچه بیشتر استحکام بخشد،ریشه ای ظلم،خیانت،ورشوت را از بیخ برکند،صنعت وحرفت را ترقی دهد،ثروت ملی را برای منافع ملی بکار ګیرد

چون این جریان اظهار نظر ها ی جمع بندی شده توجه بسیاری از روشنفکران را بخود جلب داشته وعمدتاً از همین طریق شکل سازمانی می یابد لذا در شماره ای ۱۴ سال ۱۳۲۶ مجله ای کابل قیام الدین خادم نیز نظریاتش را چنین بیان میدارد:                 

جوانان بیدار باید خیر رساندن واصلاح را که وظیفه ای هر انسان است (در نظر داشته باشد)،دروغ نګوید،در حوادث ورویداد های جهانی بی حوصله نه شوند،بدلیل غرض شخصی با کس کینه وحسرت نه کند،مفاد اجتماعی را بر منافع شخصی ترجیح دهندوچاپلوسی وتملق نکند،به شر ونزاع تن نه دهد، با دین ، ملت وحکومت علاقه داشته باشد، بکمک حق وعدالت از ترس مبرا باشد،کار کردن وروزی حلال یافتن پیشه ای آنها باشد،رشوت نخورند،ظلم نکنند.اګر این کار ها بدل آنها است نصب العین ذیل را در پیش ګیرند.نصب العین پیشنهاد شده همان مواردی بود که به قلم غلام حسن صافی قبلاً شماره بندی شد.    

(متن اصلی هردوبخش از زبان پشتو برګردان شده است.)    

نمونه های که از جریان فکری روشنفکران وقت مختصراً وبه حواله ای مجله ای کابل ارائه شد توسط سایر نویسندګان وروشنفکران کشور وقلم بدستان مربوط به واحد های مختلف ملی در سایر جراید ومجلات کشور نیز با تفاوتهای کم وبیش ارائه شده وتا آنجائیکه مجموع این نظریات جنبه ای اخلاقی ، نصیحت وموعظه را داشت موجب تحریک محافل حاکمه نمی شد وحتی تشویقهای هم بدنبال داشت.ولی بدون شک این تلاشها در جهت انسجام مبارزه ای دموکراتیک وتشکل سازمانی روشنفکران سهمی مؤثری داشته است 

عده ای از محققین تاریخ نوین افغانستان برین عقیده اند که جنبش ویښ ځلمیان به استشاره ای دولت ودر لحظاتی ایجاد شد که مسأله ای پشتونستان به قوت دولت تحریک شده بود. این ادعا هر چند در ظاهر امر قرین به حقیقت معلوم می شود ولی تاریخ مبارزات ویښ ځلمیان وضربات سنګین که این جنبش از دولت دریافت ونیز تلاشهای متقابل دولت از طریق کلوپ ملی،نهضت پښتونستان وحزب پښتونخواه که هر کدام به موقع تذکر خواهد یافت برین ادعا خط بطلان می کشد. 

 

 دو: شرایط مساعد بین المللی:

نزدیک به دو دهه آماده ګی نازیزم المان،فاشیزم  ایتالیای دوره ای موسیلینی وملیتاریزم جاپان در سال ۱۹۳۹م بشریت را یکبار دیګر به جنګ ویرانګر وتباه کن فراه خواند.تار ومار کردن کشور های اروپایی وقسماً آسیایی وبه اصطلاح برچیدن کمونیزم از صفحه ای جهان در سر خط این جنګ فاشستی قرار داشت.جنګ بیش از پنج سال با همه شدت وبیرحمی آن دوام یافت.وبخش عظیمی از بهترین هستی مادی ومعنوی کشور های درګیرجنګ را در خود فرو برد.تنها اتحاد شوروی که محور تجاوز فاشستی وملیتاریستی بود بیش از بیست ملیون انسان وهزاران فابریکه وکارخانه  های تولیدی خود را از دست داد.در آغاز جنګ پیروزی وپیشرفتهای برق آسای المان هتلری ومتحدین همه بشریت را به تشویش بزرګی ګرفتار آورده بود ولی شکست اندیشه ها وسیاستهای فاشستی از همان آغازش پیدا بود.فاشیزم ازین شکست در برابر نیروهای صلح وضربات خورد کننده ای را که عمدتاً از طرف نیروهای مسلح اتحاد شوروی دریافت از صفحه ای ګیتی نا پدید ګشت . این پیروزی نه تنها نجات بشریت از طاعون فاشیزم بود بلکه در پایان آن با ایجاد دولتهای دموکراسی خلقی در بخش از ارو پا بنیاد اردوګاه بزرګ وپرقدرت سوسیالیستی در برابراردو ګاه امپریالستی ګذاشته شد.این امر بدون شک به رشد جنبشهای کارګری کمونستی در جهان سرمایه داری ورشد بی سابقه ای جنبشهای رهایی بخش ملی که اینک مضمون قوی ضد فیودالی وضد امپریالستی می یافت کمک کرد

انقلابات اجتماعی در اروپای شرقی به تکامل خود ادامه داد.کشور بزرګ چین با پیروزی انقلاب توده ای در آن کشور وارد زندګی نوین وپروسه ای واحد انقلاب جهانی ګردید.جریان نهضت های رهایی بخش ملی تقویت روز افزون یافت وبا تقویت روز افزون محتوای ضد فیودالی وضد امپریالستی آن در سالهای بعد از جنګ به قوت وشدت دیګری عمل میکرد،چنانچه در کنار قسمت اعظم آسیا، قاره ای افریقا ومجموع امریکای لاتین را در برګرفت. در همین سالها هند وپاکستان به دست یافتن به استقلال به شکل دومینیون در آورده شدند،۱۷ می ۱۹۴۵ م اعتصاب عمومی مردم تایلند؟از اشغال جاپان خارج شد،استقلال فلیپین رسماً اعلان ګردیدودرسال ۱۹۴۶ در کنار دمینیونهای هند وپاکستان ملیون سریلانکا نیز به شکل دومینیون در آورده شد،۱۷ می ۱۹۴۵ م اعتصاب عمومی مردم سوریه ولبنان علیه اشغالګران فرانسوی به راه افتاد ومسأله به شورای امنیت ملل متحد رجعت داده شد .این دو کشور در ۱۷ اپریل ۱۹۴۶ استقلال خود را بدست آوردند . یمن نیز سیاست مستقلانه در پیش ګرفت،جنبش رهایی بخش خلق مصر وعراق هر چند شاهد پیروزی را بعد تر به آغوش ګرفت ولی در اولین سالهای بعد از جنګ شوری بزرګی داشت.همین مبارزات محرک بزرګ برای به پا خاستن قاره ای افریقا ګشت ودرین قاره خلقهای لیبی ،المغرب،تونس وسودان به پا خاستند،در همجواری کشور ما نیم قاره ای هند وجود داشت که جنبش استقلال طلبانه ودموکراتیک در آن از وزن معینی بر خورداد بود.انتخابات پارلمانی سال ۱۹۵۱و۱۹۵۲ م در هند نه تنها پیروزی حزب کانګرس ملی آنکشوربلکه حزب کمونیست را نیز نشان داد .چنانچه حزب کمونیست آنکشور در ین انتخابات ۶،۷ در صد رای یعنی شش ملیون رأی بدست آورد.این پیروزی یک کشور سنتی شرق تصادفی وبه یکبارګی حاصل نه شدبلکه محصول مبارزه ای بود که سالها قبل آغاز یافته بود .(۲۱)   

 تحت تأثیر همین وضع جهانی ومنطقوی بود که در افغانستان نیز تغییرات ودیګر ګونیهای معیین سیاسی واجتماعی شکل میګرفت .اعلان بیطرفی وتائیددوستی با اتحاد شوروی در آغاز این جنګ (جنګ دوم جهانی)وتسجیل آن توسط لویه جرګه افغانستان روابط دو کشور افغانستان واتحاد شوروی را تقویت بخشید و این امر بر رشد جنبشهای روشنفکری در کشور ما تأثیری بزرګی داشت.قرار اظهارات یک از جوانترین عضو جنبش ویښ ځلمیان بخش اثار تئوریک ونشرات بیدار کننده منابع شوروی بطریق ارتباطات شخصی در آن زمان وارد کشور می شد وبه تائید عبدالهادی هادی توخی پوسته ای اتحاد شوروی که از طریق قندهار به پاکستان میرسید معمولاً نشرات وآثار تئوریک خود را بین قندهار وسپین بولدک بدست روشنفکران وقت میګذاشت. ولی زلمی تائید میکند که نور محمد تره کی در سال ۱۳۳۱ هجری شمسی برای نخستین بار مانیفست حزب کمونست که از همین طریق حاصل داشته بود جهت مطالعه بمن سپرد.(۲۲    

تأمین ارتباطات افراد، شخصیتها وحلقه های تازه در حال تشکل روشنفکری که خصلت ضد استبدادی وضد امپریالیستی داشتند با شخصیت ها ومنابع اتحاد شوروی ونیم قاره ای هند وورود برخی روزنامه ها وجراید ومجلات هندی که مطالب بیدار کننده ای داشت نیز به حیث عامل بیرونی بر تحرک جنبشهای روشنفکری جامعه ای ما اثری داشته است. وتحت همین فضای مساعد بین المللی ، منطقوی وتأمین روابط روشنفکری است که بنیاد جنبش ویښ ځلمیان در کشور در شرایط باا لنسبه مساعد داخلی ګذاشته شد.       

فــصــل ســوم

چګونګی تشکل سازمانی

 یک: ترکیب اجتماعی:

ترکیب اجتماعی طبقاتی ویښ ځلمیان ناهمګون ومتشکل از عناصر وافراد مر بوط به طبقات واقشار مختلف اجتماعی بوده است.درمقطع زمانی که این نهضت شکل میګرفت جامعه ای افغانی هنوزمرز بندیهای طبقاتی کاملاً روشن و شناخته شده را از خود نشان نمیداد.برخی از روشنفکران که عمدتاً اعضای فعال ویښ ځلمیان بودنددر نګاشته های خود درمطبوعات کشور نشان میدهند که با حفظ احساس سنګین استبداد وبیعدالتی های اجتماعی حاکم بر جامعه هنوزاز منشأ طبقاتی این مظالم آګاهی نداشته وعوامل استبداد وفساد اجتماعی راعمدتاً درمسایل اخلاق فردی جستجو میکنند.به همین دلیل آنها حتی جوانان را نه برحسب وابستګیهای طبقاتی بلکه برویت خصایل اخلاق اجتماعی وشناخت یا عدم شناخت رسالت شان بر مبنی اخلاق یاد شده تصنیف میکنند،بګونه ای مثال ارسلان سلیمی یکتن از نویسندګان آنوقت که خود ازاعضای برجسته ای ویښ ځلمیان بوددریک نوشته ای خود به این تصنیف دست میزند:

۱ – کسانیکه اخلاق ناپسند داشته وحقوق سپرده شده ای اجتماعی را درک نمیکنند وبه خاک وکشور توجه ندارند.(متن ماده ای اول به علت مشکل طباعتی مغشوش بود ممکن است ترکیب جملات وانتخاب کلمات با اصل همسان نباشند

۲- کسانیکه اخلاق بد وناپسند در برابر جامعه ندارند اما حقوق سپرده شده ای اجتماعی را نیز درک نمی کنندوبه خاک وکشور توجه ندارند  

۳ – انانیکه با خاک وکشور همدردی دارندوکم از کم وظایف خود را انجام میدهنداما بسیار ی از حوادث را استقبال کرده نمیتوانند.این اشخاص بیدار اند ولیک جوان نیستند  

۴ – کسانیکه هم وظایف خود را درک میکنند وهم توان مبارزه دارند جوانان بیدار اند.چون بیدار به معنی برخود باور داشتن،صاحب اخلاق بودن،شجاعت،صداقت ووفا داشتن.(۲۳

عبدالهادی هادی توخی در ګفت وشنود های مستقیم با نګارنده پیوسته برین نکته ها تأ کید می کرد که حزب ویښ ځلمیان پیش از آنکه یک حزب سیاسی باشد یک حزب دارای بنیاد های عمیق اخلاقی بود .به همین دلیل اعضای این حزب نه در موارد اختلافات درونی ونه در وقت روبرو شدن بادیګران هرګز از کلمات تند،زشت،استعاره وکنایه وحرکات وسکنات توهین کننده وآزار دهنده استفاده نمیکردند واین وضعیت بیشتر ناشی ازین بود که نهضت در آن زمان آنقدر سیاسی وبا وابستګی های بیرون مرزی نبود که همچو امروز دشنامهای بیګانګان را به زبان خود نثار همدیګر کنند  

 دو: شکل ګیری سازمانی :

در مورد تشکل ویښ ځلمیان به مثابه ای یک سازمان سیاسی واحد ویکپارچه واینکه نخستین بنیاد ګذاران وطراحان آن کیانند ودر کجا برای نخستین بار هسته ګذاری شدبا تأسف اختلاف نظر های است که با همه تلاش ها حتی دوتن از شخصیتهای زنده ای این جنبش را در توافق نظر نیافتم.حلقه ای مر بوط به قندهارعبدالهادی هادی (سال وفات ۱۳۶۵ هجری شمسی)،محمد ابراهیم خواخوږی ودیګران بدین امر تاکید میدارند  که هسته ای مقدماتی ویښ ځلمیان در قندهار ګذاشته شد ومؤسسین آن عبارت اند از : محمد رسول پشتون،کاکا محمد انور خان،قاضی بهرام،غلام جیلانی الکوزی،عبدالهادی هادی توخی،عبدالصمد خان کاکړوعبدالخالق خان واسعی.(۲۴

پوهان محمد حسن ضمیر صافی برین عقیده است که بنیاد نخستین این جنبش حاصل فعالیتهای روشنفکرانه ای قیام الدین خادم،غلام حسن خان صافی ، صدیق الله رشتین،محمد ګلاب ننګرهاری،ګل پاچا الفت ودیګران بوده است.او درین مورد بر فعالیتهای قیام الدین خادم زیاد حساب میکند.ونشرات سال اول روز نامه ای هیواد را شاهد می آورد.  (۲۵   

از جریان مصاحبه های پیهم با شخصیت های زنده ای این جنبش، مراجعه به آثار،اسناد وشواهد این دوره روشن است که استبداد وحشی دوره ای اختناق وظلم وبیعدالتی های بزرګ اجتماعی در اوضاع واحوال که در داخل کشوربعد از ګذشت دوره ای استبداداندک شرایط مساعد به وجود آمد ووضعیت بین المللی به قوت به سود صلح وترقی اجتماعی تغییر یافت. در آن شهر های افغانستان که مناسبات برژوازی کم وبیش انکشاف یافته بود همزمان جریانات وفعالیتهای سیاسی موافق ومخالف آغاز ګشته وشهر های عمده چون کابل،قندهار ،هرات ،ننګرهار ومزار شریف پیش از سایر نقاط کشور نطفه های جنبشهای سیاسی رویش یافت.ولیک این نطفه های سیاسی در حال رویش هیچکدام خصلت سراسری به سطح کشور را نداشتند.میتوان ګفت که فعالیت اساسی ،سمت دهنده وسازماندهی شده دریک حد وسیع از شهر کابل به همت جوانان بیداری که در قلب کشور ګرد آمده بودند آغاز یافته است.حلقه ای انجمن ادبی هرات،روشنفکران ګرد آمده ای دور طلوع افغان در قندهار،اتحاد مشرقی ،بیدار وغیره میتوانند مدعی نقش معیین خود باشنداما ساحه ای فعالت بیدار کننده وروشنګری همواره در کابل قوت بیشتری داشته است.بناً کابل به مثابه ای پایتخت کشور که در آن شکل ګیری نخستین مبارزات سازمان یافته ای اجتماعی بیشتر به دلیل توسعه ای مناسبات تولیدی برژوازی به نوع سنت مبدل شده بود این امتیاز را نیز بخود یافت که کنګره ای مؤسس ویښ ځلمیا در همین شهر تدویر یابد. 

از متن مصاحبه ای عبد الهادی هادی که برخی شخصیتهای ویښ ځلمیان آنرا تا ئید داشته یکی از عوامل تشکیل ویښ ځلمیان در کابل این بود که تعداد از روشنفکران غیر پشتون که استبداد تحمیل شده توسط محمد ګل خان مهمند نائب الحکمه ای بلخ  وشیر خان خروټي نائب الحکومه ای قطغن را به شدت احساس کرده بودند(دستګیر پنجشیری در انتقاد بر رساله ای حاضر در صحبت رویا روی با من تاکید داشت که همسان قرار دادن شیرخان خروټي با محمد ګل خان مهمند درست نیست،برعکس آنچه ګفته شده خلقهای ازبیک وترکمن بصورت اخص به شیر خان خروټی نوع احترام وارادت خاصی داشتند وبه همین دلیل اورا اکه شیر خان میګفتند) تحت رهبری ابوالخیر خیری وبرادرش نظر به داشتن روابط مخفی با عبد الله یفتلی ،میرزا محمد یفتلی وعلی محمد یفتلی که هرکدام وزرای برحال حکومت وقت بودند بنام جنبش مغولیه در صفحات شمال کشور ،فاریاب ومزار شریف بنیاد حزب را ګذاشتند که مدعی بودتا «سلطه ای چهار صد ساله ای ؟پشتونها» را خاتمه دهد. چون این امر به وحدت ملی صدمه میرساند،روشنفکران آګاه پشتون وغیر پشتون  قسماً در مقابله با آن بنیاد ویښ ځلمیان را در کابل ګذاشتند 

در مورد اینکه کابل مرکز اساسی ونخستین مهد ایجاد ویښ ځلمیان است میتوان برین مورد نیز حساب کرد  که جز عده ای از اعضای حلقه ای قندهارمتباقی تقریباًهمه اعضای کنګره ای مؤسس درشهر کابل مصروف وظیفه بودند وکمکهای نخستین هم  در همین شهر آغاز یافت .بیشترین اعضای که در آغوش پشتو انجمن قندهار ،جریده طلوع افغان،انجمن ادبی کابل ،مجله ای کابل ،اتحاد مشرقی وغیره آموزش یافته بودند درهنګام تشکیل ویښ ځلمیان وتسریع مبارزات جوانان بیدار در کابل زیست داشتند.برویت یاداشتهای محمد ولی زلمی که به قلم خود نګاشته است در سالهای که این جنبش شکل مګیرفت نور محمد تره کی یکی از مؤسسین این جنبش در منزل جرنیل محمد رفیق خان خانه ای کرایی داشت(درجوی شیر کابل.نګارنده).این منزل محل دید وباز دید وسیع روشنفکران بودودر همین محل محافل ونشستهای کوچک ومخفی برچګونګی ایجاد فعالیت منسجم سیاسی حزبی تبادل افکار میکردند واولین حلقه ای مخفی برچګونګی ایجاد آن در ۱۹۴۶ م درمنزل نورمحمد تره کی تدویر یافت.در آن وقت هنوز از مرام حزبی خبری نبود .درست در اوائل ماه ثورسل ۱۳۲۷ مطابق می ۱۹۴۹ م بود که کنګره ای موسس ویښ ځلمیان در منزل نور محمد تره کی در قلعه ای مجید زابلی واقع دارالامان ګشایش یافت.بقول جان محمد تره کی برادر نور محمد تره کی این قلعه نه از مجید زابلی بلکه از یکی از دوستان او بنام کاکا نعیم بود.از آنجائیکه در زبانزد مردم این قلعه بنام قلعه ای مجید زابلی شهرت داشت عده ای را به این عقیده ساخت که مجید زابلی نیزدر ایجاد آن سهمې داشته است .مجید زابلی بدون شک در مبارزه با عقب ماندګی ناشی از مناسبات تولیدی فیودالی به برژوازی نو پای کشور علاقه مند بوده است،ولیک اسنادی که جای پایش را درتشکیل ویش ځلمیان نشان دهد وجود ندارد.ازجریان یک جر  وبحث قلمی بین میر غلام محمد غبار وبانک ملی با صرات دیده میشود که بقول غبار مجید زابلی مؤسس ومبلغ کلوپ ملی بوده وحتی شاګردان صنوف ۶تا ۸ را به آن کشیده است.(۲۶    

عبدالهادی هادی توخی ومحمد ابراهیم خواخوږی متفقاً به این نظر اندکه مجید زابلی با آنکه در اصل پشتون وبه قوم تره کی ارتباط دارد ولی خودش در ایران ازمادری تولد شده  که اصلاً از مشهد ایران بودوقسمت از زندګی خود را نیز در ایران ګذشتانده است.بعد از جنګ دوم جهانی  زمانی که کشور شورا ها به قوت به تعمیم پروژه های تولیدی سوسیالستی د قلمروهای آسیای میانه ای خود مبادرت ورزیده بود ،مجید زابلی سرمایه های خود را به صفحات شمال کشور انتقال داد تا در ایجاد پدیده های تولید برژوازی با پدیده های تازه بنا یافته ای سوسیالستی در آسیای میانه رقابت کند   

از نظر آنها «مجید زابلی به پشتونها نهر بغرا داد که در آن ۱۲هزار نفر بیهوده تلف شدند»در حالیکه سرمایه های خود را به صفحات شمال کشور نه بخاطر آبادی این بخش بلکه بیشتر بخاطر رقابت با دنیای سوسیالستی انتقال داد.این سخنان تا چه حد بیانګر عمق واقعیتهای تاریخی آن روزګار است،مسأله ای است که باید بر آن تأمل کرد.یک مطلب بی نیاز به توضیح است که مجید زابلی در تسریع پروسه ای تولید برژوایی وانتقال وتعمیم پدیده های فرهنګی مناسبات تولیدی یاد شده ومقابله با عقبماندګی های اقتصادی ناشی از نظامات فیودالی حد اقل به خاطر منافع خودش هم اګر بود، مبارزه ای طولانی داشته ومرد صاحب اندیشه ای بوده است

مقالات او درروزنامه ها وجراید واثرش تحت عنوان «مشکلات اقتصادی ما» بیانګر همین واقعیت است.لذا تصور اینکه بصورت غیرمستقیم در تحریک جنبش روشنګرایی سهمی داشته دور از واقعیت نیست.درهمین سلسله تضاد های ملموس در درون دربار در رابطه با جامعه وسرنوشت آتی آن وجود داشت چنانچه سردار محمد داؤدکه بعداً به کرسی صدارت رسید از مدتها قبل روشنفکرانی را به دور خود جمع میکرد وتلاش داشت تا بخاطر کسب قدرت وحفظ نفوذ خود در میان قشر روشنفکر جامعه به نوع مبارزه ای سیاسی از بالاسازمان دهد.برخی را عقیده برین است که این امر خود به مبارزات سازمانی دوره ای ویښ ځلمیان میدان داد.حضور این فرد خانواده ای شاهی در مبارزات روشنفکری کاملاً محسوس وروشن است.چنانچه بعد ها در تشکیل کلوپ ملی وحلقات کم دوام بنام (پشتونستان)،(پشتونخواه) عملاً وارد صحنه ای سیاسی شده است.ولیک اسناد وشواهدی که روابط اورا با ویښ ځلمیان نشان دهد دردست نیست.آنچه به تأ ثیرات غیر مستقیم وارتباطات اطلاعاتی ارتباط میګیرد دشوار است که هیچ جنبش وحرکتی از آن مبرا باشد.  

 سه : تشکیلا وصلاحیتها:

در کار کنګره ای ویښ ځلمیان از حضور شخصیتهای ذیل نام برده میشود:

 یک: هیأت مدیره :

- نورمحمد تره کی

- عبدالرؤف بینوا

  قیام الدین خادم

  دو:اشتراک کنندګان:

۱- نورمحمد تره کی

۲ – عبدالروف بینوا

۳ – قیام الدین خادم

۴- ګل پاچا الفت

۵ – صدیق الله رشتین

۶- فیض محمد انګار

۷ – محمد ارسلان سلیمی

۸- نیک محمد پکتیانی

۹- ګل شاه صافی

۱۰- پاینده محمد روهیلی

۱۱- عبدالقدوس پرهیز

۱۲- محمد ظاهر

۱۳- نور محمد پونده

۱۴- لعل محمد احمدی

۱۵- عبدالکریم نزیهی ازبیک

۱۶- عبدالصمد پتک

۱۷-         غلام رحمن جرار

۱۸- ولی زلمی

۱۹-عبدالهادی خوږمن

۲۰- شاه مرد

۱۲- ابوالحسن.(۲۷)

(یاد آور باید شد که این شخصیت ها وشمار زیادی ازشخصیتهای دیګری که درین رساله از آنها نام برده شده است اکنون همه چشم ازد نیا پوشیده اند،در آن فرصتهای که این رساله روی دست بود هنوز شمار زیاد آنها در قید حیات بودند وآنهای که قبلاً ازدنیای پرآشوب ما رفته بودند، من در باره ای آنها معلوماتی نداشتم به همین  دلیل  تنها بر نامهای شان بسنده کردم ،یاد شان جاویدان وروح شان شاد باد.این را نیز باید ګفت که شخصیت های دیګری چون شادروان محمدین ژواک ویکی دوتن دیګر نیز در بعد ها میګفتند که این لست کامل نیست وآنها نیز درکنګره حضور داشتند

طبق یک سند تصویب شده، حزب ویښ ځلمیان رئیس ویامنشی نه داشت وتوسط یک هیأت مدیره که از جانب کنګره تعیین میګردد،رهبری می شد.هر عضو جمعیت مکلف به پرداخت ماهانه ۱۲ افغانی حق العضویت بود.جمعیت یک نفر خزانه دار چی داشت که مصوبات هیأت مدیره را به اعضأ اعلام میداشت. قرار بود که جلسات هیأت مدیره در پایان ویا آغاز هر ماه تدویر یافته ودر آن چګونګی اجرأت، پیشرفتهاوجذب اعضای جدید جمعیت ویښ ځلمیان تصمیم ګرفته می شد.چون در اثنای تصویب این سندهنوز در ولایات شعبات وهیأت های اجرائیوی وجود نداشت لذا قرار ګذاشته شده بود که در جریان سال ۱۳۲۷ویا اوائل ۱۳۲۸ هجری ش اعضای کنګره ای مؤسس به ایجاد جمعیت ویښ ځلمیان در ولایات وتعیین نماینده ګان آنها اقدام ورزند.مرکز این جمعیت در کابل تعیین شده بود.جلسات عادی (حزب) در هر پانزده روزتدویر یافته ،بعد از کنګره ای مؤسس دومین جلسه در منزل محمد صدیق فرهنګ تدویر یافته بود وګفته میشود که میر غلام محمد غبار در همین جلسه به عضویت ویښ ځلمیان راه یافت.سومین جلسه ای این حزب به دعوت غلام حسن صافی در پغمان دائر شد. میر غلام محمد غبار ومحمد صدیق فرهنګ هردو درین جلسه انفصال خود را از ویښ ځلمیان اعلام داشتند.(۲۸   

برخی نزاکتهای معیین روشنفکری وتلاش آنها برای ایجاد سازمان جداګانه که بعد ها در عمل چنین شد از عوامل دور شدن آنها از حلقه ای ویښ ځلمیان بوده است.   

جمعیت ویښ ځلمیان بعد از کابل،قندهار،ننګرهاردرشهر های هرات ،فراه،هلمند،زابل ومزار شریف اعضای جدید یافتند(اسمای  اعضای جدید به تفکیک ولایات بدست نه رسید)طبق یګ سند دست داشته که امضأ برخی از اعضای ویښ ځلمیان برآن نقش بسته است وفتوکاپی آن نزد نګارنده وجود داردشرایط عضویت،وظایف ،تشکیلات ومقررات این حزب به شرح ‌ذیل آمده است:   

 یک :شـرایــط عـضـویـت:

- سوګند وفاداری وصداقت به مرام حزب 

- پرداخت سالانه پنجاه افغانی هر ماه پنج افغانی حق العضویت   

- داشتن سن بیش از ۱۸ سال

- افغان بودن به مفهوم عام کلمه    

- اشتراک نداشتن در سایر ګروپها    

 دو: وظـــایـــف :

- زیاد ساختن اعضا برای حزب.     

- تبلیغ مرام واصول حزب     

- در وقت ضرورت هرګونه کمک جایز به رفیق خود. 

- سال یکبار در آغاز ماه سنبله تدویر جلسه ای عمومی وبحث بر مسایل ګذشته وآینده   

- مرام خود را    با تدبیر وسنجش وبطریق مناسب پیش بردن.

- داشتن علاقه وصداقت نسبت به رفقا.   

در مورد حق العضویت صدیق الله رشتین در ضمن تذکر شرایط ویښ ځلمیان به قلم خود مینویسد که سا لانه کم از کم پنجاه افغانی به حزب پرداخته می شد،کمیته میتوانست از اعضای کم توان کمتر ازین را بپذیرد. 

                              

 سه :تـشـکـیـلات       

- هر ولایت یک کمیت ای اجرائیه داشته که تا پانزده نفر شامل آن بوده میتواند.     

- هر کمیته یک رئیس یک منشی ویکتن خزانه دار خواهد داشت که از اعضای کمیته برای یک سال با رأی اکثریت انتخاب میګردد.   

- در کابل کمیته ای مرکزی عالی وجود خواهد داشت که از هر ولایت سه نفر نماینده انتخاب شده در آن سهم خواهد داشت.       

    

 چهار: مــقــررات       

- فیصله های اسامبله عمومی را همه کمیته ها تحت اجرا قرار میدهد 

- تصاویب وفیصله های کمیته ای عالی در دائره ای صلاحیت این کمیته ها که حیثیت اسامبله ای کوچک را دارداز طرف همه کمیته ها اجرا میګردد.

- کمیته های ایالتی مطابق به مواد این لایحه عمل میکنند

- کمیته های ایالتی اجرأت وپروګرام مشخص خود را به کمیته اجرائیوی ارسال میدارد.

- هر کمیته مطابق اقتصاد محیط خود اجرأت میتواند به شرط آنکه با اصول مرامنامه منافات نداشته باشد

- اعضای جدید در هر جا به اعتماد وتصویب کمیته ای اجرائیه شامل جمعیت شده میتواند  

- پول خزانه بخاطر پیشبرد مرام حزب به تصویب کمیته ای حزب در هر جا مصرف میګردد.   

- اګر کسی از طرف حزب ملزم شناخته شد بعد از تحقیق از حزب اخراج میګردد واګر کسی محکوم به اخطار شناخته شداز طرف کمیته اخطار داده شده وبه کمیته ای عالی مرګزی ګزارش ارسال میګردد.

(متن اصلی به زبان پشو نګاشته شده است، فوتو کاپی اسناد امضأ شده که نزد نګارنده وجود دارد وآنچه را صدیق الله رشتین بقلم خود نګاشته ونیز نسخه ای که نزداستادسعدالدین هاشمی وجود دارد کوچکترین تفاوتی ا هم ندارد.  

به این ترتیب شرایط عضویت در شش ماده، وظایف در هفت ماده،تشکیلات در سه ماده ومقررات در هشت ماده خلاصه شده بود.این مقررات وموازین سازمانی وتشکیلاتی همراه با مرام ویښ ځلمیان بتاریخ ۲۷ میزان هه ش صورت تصویب یافت

به تاریخ ۱۴ برج عقرب سال ۱۳۲۹ هجری ش در  کابل جلسه ای عمومی اعضای ویښ ځلمیان تدویر یافت ودر آن فیصله های ذیل صورت ګرفت

۱- برای ولایت کابل کمیته ای جرائیه قرار ذیل تعیین(انتخاب) شد: غلام حسن صافی،ګل پاچا الفت،عبدالرؤف بینوا، صدیق الله رشتین،فیض محمد انګار،نورمحمد تره کی ،شاه مرد ملیار،نیک محمد پکتیانی،عبدالرزاق فراهی ،محمد موسی شفیق،محمد دین ژواک.                                                                        

۲- از اعضای یاد شده محترم بینوابه حیث منشی کمیته ای اجرائیه وملیار به حیث خزانه دار انتخاب شدند.

۳- از ولایت کابل برای کمیته ای عالی سه تن اعضأ ،غلام حسن صافی ، صدیق الله رشتین ونورمحمد تره کی انتخاب شدند

۴- از طرف ولایت شرقی برای کمیته ای عالی ګل پا چا الفت وقیام الدین خادم انتخاب ګردیدند

۵- اعضای کمیته ای عالی از قندهار شامل عبدالروف بینوا ، فیض محمد انګار ودستګیر خان بودند. 

۶- از ولایت جنوبی برای کمیته ای عالی محترم پکتیانی وروشان تعیین شدند

                                                  

 چهار :اهــداف مــرامــی     

درمورد اهداف مرامی ویښ ځلمیان تفاوت نظر های زیادی موجود است.جریده ای انګار ارګان ویښ ځلمیان طی نوشته ها ، تفسیرها ومقالات مختلف جهاتی ازاهداف مرامی را جسته جسته بیان داشته است.مجموعه ای این نوشته ها وتفسیر ها نیز با حفظ وجوه مشترک در خطوط کلی آن نظر های بعضاً متفاوتی را بازتاب میدهند. اینکه چرا جریده ای انګار مرام ویښ ځلمیا را بصورت کامل ویکباره نشر نه کرده است دلیل آنرا حفظ احتیاط وهوشیاری سیاسی دانسته اند.(یاداشتهای فوق از روی فوتو کاپی مصوبات امضأ شده ای تاریخ ۱۴ عقرب سال ۱۳۲۹ هجری ش ویښ ځلمیان برداشته شده است.

ارائه ای مرام ویښ ځلمیان بقلم وتفسیر نویسندګان وشخصیت های جداګانه اغلب اندیشه ها ونقطه نظر های شخصی را نیز باخود داشته است.در نخستین شماره ای انګار مقاله ای نورمحمد تره کی تحت عنوان «چه میخواهیم» نشرشده است،این مقاله بقول اغلب شخصیتهای آنروزګار بیانګر محتوای اساسی مرام ویښ ځلمیان است، از جهت لحن وګفتار وحتی طرح وظایف وخواسته ها آنچه بنام مرام ویښ ځلمیان شناخته شده ودر حافظه ای شخصیتهای آن زمان وجود دارد،تفاوتهای زیادی به نمایش میګذارد. چنانچه در مقاله ای یاد شده میخوانیم که:«غذا ،لباس ، معارف زنده وجدی وملی ووسیع، کار،مساوات اجتماعی درخدمات اجتماعی ،احزاب مشروع،عمران کشور،امحای خائنین ملی واجتماعی،لغو امتیازات قومی وقبیلوی،امحای عقب ماندګی قرون وسطایی،ضدیت با استبداد…اتحاد وبیداری ملت،تائید رژیم شاهی مشروطه حکومت ملی که البته طبعاً مسؤل به پارلمان خواهد بودتا همه طبقات در امور اجتماعی صدایی داشته باشند.زیرا ملت اکنون کافی بیدار شده خادم وخاین را می شناسد»

روح این نوشته به صراحت ګرایش به چپ را نشان داده وبا آنچه در شماره ای یازدهم سال ۱۳۳۰ هجری ش جریده ای انګارتحت عنوان «ویښ ځلمیان څه غواړي» توسط غلام حسن صافی نشر شده است در موارد زیادی متفاوت بوده است.در مقاله ای اخیرفشار عمدتاً بروی مطالب چون «تحکیم وحدت ملی، عشق به وطن وهمکاری راستین باحکومت ملی …ارتقای معیار علمی اقتصادی،مقابله با عادات ناپسند، ظلم، خیانت، تملق،رشوت ودروغ ،و همکاری راستین با پشتونستان،ارتقای زبان پشتوبه سطح دری بدون آنکه مانع زبان دری ګردد.»سنګینی دارد.  

نوشته ای غلام حسن صافی با آنچه پوهاند صدیق الله رشتین بنام مرام ویښ ځلمیان در دست داشته وبعد اً عبدالروف بینوا،قیام الدین خادم ،ارسلان سلیمی ودیګران در نوشته های انګار ونشرات سالهای ۱۳۲۶-۱۳۲۷ مجله ای کابل پیوسته نوشته اند نزدیکی ای بیشتری نشان میدهد.در نوشته های انګار،مجله ای کابل ویادداشتهای خصوصی تعداد از شخصیت های ویښ ځلمیان به وضوح تمایل به چپ ونیز تمایل متقابل به آن محسوس است وهمین امر شاید یکی از عوامل ازهم پاشیدن بعدی جمعیت ویښ ځلمیان شده باشد

 یادداشتهای قلمی محمد ولی زلمی که نزد نګارنده موجود است نشان میدهد که نورمحمد تره کی نخست درکنګره اهداف مرامی معیین را در شش ماده تدوین وارائه داشت.ولی این مواد شش ګانه توسط اعضای نسبتاً محافظه کار با اضافاتی مواجه ګشت ودرآن احترام بمقام شاه،همنوایی با اصول دین ومذهب ، انکشاف وملی ساختن زبان پشتووغیره افزوده شد. 

برخی از شخصیتهای شناخته شد ای آن دوران مرام ویښ ځلمیان راچنین فرمولبندی کرده اند

۱- مشروطیت واز روی آن احترام به مقام شاهی.

۲- دفاع از استقلال وتمامیت ارضی.

۳- احترام به افتخارات ونوامیس ملی.

۴- تأمین آزادی بیان،عقیده ،احزاب ومطبوعات.

۵- تفکیک قواء ثلاثه ای کشور.

۶-  تأمین وحدت ملی بطریق مبارزه با انواع تبعیض ملی.

۷ –  تقویه وانکشاف زبا پشتو.

۸ – حمایت راستین از خواسته های خلقهای پشتونستان

۹ – تأمین حقوق زنان واحترام به آن.(هادی توخی وجود این ماده را تائید نه کرد

۱۰ – مبارزه با ظلم،رشوت،قاچاق وغیره مفاسد اجتماعی.

۱۱ – ملغی قرار دادن امتیازات خانخانی در چارچوب اصلاحات اقتصادی.(این ماده نیز توسط هادی توخی اصافی خوانده شد)

۱۲ – انکشاف وتوسعه ای علم وعرفان ومبارزه بر علیه بیسوادی.

۱۳ – تأمین روابط مؤثر بین حکومت(ومردم) بطریق مفاهمه ای مؤثر.(مواد سیزده ګانه توسط محمد ولی زلمی تهیه وبا اندک تغییر توسط عبدالهادی هادی ومحمد ابراهیم خواخوږی تائید شد.)

در باره ای یادداشتهای محمد ولی زلمی ضمن آنکه خلص سخنرانی نورمحمد تره کی را درګنګره که بیانیه ای آغاز کننده نیز بوده است ارائه میدارد،درجایی مینویسد :(در اقتباس ازصفحه ای ویښ ځلمیان ۸ جدی ۱۳۲۸.) این مطلب واشاره های کوچک او نشان میدهد که اوباید سندی در دست داشته باشد با آنکه در ملاقاتها وتقاضا های نګارنده با او این سند بدستم نه رسید. ولی زلمی خلص آن سخنرانی ونقاط پیشنهاد شده ای نور محمد تره کی را به کنګره  ویښ ځلمیان چنین ارائه داشته است.                      

«رفقا ودوستان!    

این فرصت مناسب است که بعد از جنګ دوم جهانی در آسیا ،ا فریقا وبرخی مناطق دیګر، امپریالیزم وفاشیزم شکست خورده وبرخی کشور ها از ظلم وتعدی استعمار رهایی یافته واستقلال بدست آوردند.وحکومتهای ملی خود راایجادکردند.درین سلسله با الاثرمبارزات وطنپرستانه ای مردم ونیازاساسی جهان در افغانستان حکومت استبدادی هاشم سقوط کرد،اکنون نوبت ماست که به سان نیا کان مبارز وشجاع خود درین مبارزه سهم بګیریم.وبخاطر ایجاد حکومت ملی،تأمین عدالت اجتماعی اقتصادی با پیروی اصول دموکراسی برای توسعه ای افکار ویښ ځلمیان وبخاطر مبارزه ای مشترک سیاسی نخستین کنګره ای ویښ ځلمیان را افتتاح نماییم

                                    

مـوادپـیـشـنـهـاد شـده:

۱ – مبارزه در استحکام مشروطیت وتفکیک قوأ سه ګانه ای دولت،تقنینیه،قضائیه واجرائیه.      

۲ – تعمیم معارف در کشور از طریق آزادی افکار ومطبوعات،روشن ساختن ذهنیت های مردم.  

۳ – برچیدن نفوذفیودالان،خانان،سرداران وروحانیون وملاهای بنام از اداره ای رسمی دولت وامور اقتصادی،مبارزه با ظلم، رشوت قاچاق وغیره.

۴ – بخاطر تأمین عدالت اجتماعی منع استفاده ای شخصی از منابع طبیعی کشورورفع مقررات سرمایه؟ 

۵ – مبارزه با استعمار وتأ مین حقوق خود ارادیت  برادران پشتونستانی.

مواد ومطالب که بیان شدبعداز کنګره ای مؤسس ودر جریان آن همواره مورد ګفت وشنود ورد وقبول بوده است.برحسب یادداشتهای پوهاند صدیق الله رښتین اصل مرام نامه در پنج ماده به تاریخ ۲۳ سنبله سال ۱۳۲۹ هجری ش به شرح ‌ذیل تصویب شده است

۱ – استحکام وحدت ملی یعنی بر انداختن اختلافاتوامتیازات قومی،منطقوی وقبیلوی وتلاش برای وسعت پشتوودری ومساویانه سخن ګفتن به هردوی آن حکومت ملی وعلاقه داشتن وهمکاری کردند

۲ – معیار علمی واقتصادی کشور را ارتقا بخشیدن یعنی جهل ، مرض وګرسنګی رارفع کردن

۳ – تقویت وترویج اخلاق دینی،اجتماعی وملی یعنی با ظلم رشوت،خیانت ،تملق،دروغ ګفتن،ادات نا پسندوخرافات مبارزه کردن وهمدردی اجتماعی داشتن ومنافع قومی وملی رابرمنافع شخصی مقدم شمردن فرایض واحکام دینی رامحترم داشتن،نګهداری ملیت ،احترام علمأ وبزرګان سالم را داشتن وبی احترامی نه کردن به هیچ یکی ازمذاهب

۴ – ایجاد پشتونستان یعنی براه انداختن نشرات وتبلیغات ونیز کمک مالی وجانی باپشتونستان،تأمین ارتباط با پشتونستان درین راه کوشش زیاد داشتن 

۵ – پشتو را به درجه ای فارسی رساندن ودادن حق مساوی به آن یعنی آثار وکتابهای پشتو نوشتن وچاپ کردن وبرای پشتونها به پشتو تعلیم دادن وکوشش برای علمی ساختن پشتو

با توجه به آنچه نګاشته آمد میتوان ګفت که اصول مرامی ویښ ځلمیان ازسال ۱۳۲۶ هجری ش که سال نشر برخی مضامین ورساله ها توسط جوانان بیدار درمجموع ویښ ځلمیان است تا سال ۱۳۲۹ پیوسته دستخوش تغییرات معیین بوده وګرایش های معیین چپ ومحافظه کارانه در آن محسوس است .متن مرامنامه ای که توسط پوهاندسید سعدالدین هاشمی ارائه شده با اصل فوتوکاپی ګه نزد نګارنده وجود دارد تغییری در آن دیده نمیشود.همچنان در سلسله ای نشرات جریده ای انګاربخصوص در نوشته های غلام حسن صای محتوای مرامنامه از چارچوب مرام نامه ای نوشته شده بدست پوهاند صدیق الله رښتین تغیر ندارد. پس میتوان همین سند اخیر را بحیث مرام ویښ ځلمیان پذیرفت.باید ګفت که این برنامه در مقایسه با مرام های مشروطیت اول ودوم ګامی به پیش را نشان نمیدهد.وفاصله ای  بین این دو نهضت  حدود نیم قرن را دربر میګیرد،یقیناً پرسشی به وجود می آورد که آیا جامعه درین زمان طولانی بکلی از خط تکامل باز مانده ویا چګونه است که  خواسته های آن ازحیث محتوی وحتی زبان بیان، افتاده ګیهای جدی را نشان میدهد

درمرام مشروطه ای اول (کوشش مداوم در به دست آوردن حقوق ملی ومشروطه ساختن رژیم حکومت تحت نظر نمایندګان ملت وتأمین حاکمیت ملی وحکم قانون وتشویق مردم به معاشرت نیکو وتقبیح عادات نا پسند،ایجاد حسن تفاهم بین اقوام وقبایل افغانستان وتحکیم وحدت ملی وسعی به اصلاح ملت از راه مسالمت آمیز،تعمیم معارف ووسایل بیداری مردم ومطبوعات،تأسیس مجلس شورای ملی از راه انتخابات آزاد،تأمین مساوات وعدالت اجتماعی،بسط منابع مدنیت جدید از صنعت وحرفت ساختن شوارع وبلادابنیه و منابع آب وبرق وغیره همراه با ضرورت کسب استقلال سیاسی مطرح بود.(۲۹)  

از نظر نګارنده عوامل ناتوان بودن وګاه سطحی بودن خواست های مرامی ویښ ځلمیان در دوچیز نهفته بود.نخست اینکه استبداد سخت وحشی ولجام ګسیخته ای دوران سردار محمد هاشم خان اراده ای مردم وروشنفکران جامعه را به سختی کوبیده بودو  دموکراسی دوره ای سردار شاه محمود خان برای روشنفکران هنوزبه یک واقعیت قابل اعتماد مبدل نه شده بود.دوم اینکه نفوذ از عناصر طبقات ومحافل حاکمه ومحافظه کارخود باعث می شد که این اهداف ماهیت محافظه کارانه ای خود را حفظ کند.البته عامل اولی را میتوان بیشتر مرجح دانست.

 

فــصــل چــهــارم

الف :عرصه ای فعالیت سیاسی: 

جنبش ویښ ځلمیان هر چند فاقد تشکل منظم وپایدار،با انضباط محکم ووحدت ایدیالوژیک وسیاسی مینمود ودر صفوف آن عناصر مختلف ومخالف بهم جمع آمده بودند،با آنهم فعالیتهای سیاسی این سازمان جهات متنوع را در بر میګرفت. اشتراک در مبارزات انتخاباتی شاروالی ها بخصوص در کابل وقندهار به این سازمان امکان داد که نه تنها نمایندګان وعلاقه مندان خود رابه شاروالی ها برسانند بلکه از همین راه شخصیت سازمانی در بین شهریان را کسب میکرد.همین مبارزات موجب شد که در شهر قندهار یکی از مشهور ترین مبارزان مشروطیت که در دشوار ترین شرایط زندان دوره ای اختناق به جرم وطنپرستی ودشمنی با استعمار به سر برده بود بنام کاکا عبدالعزیزبه حیث شاروال انتخابی تعیین ګردد.به تائید عبدالهادی هادی ومحمد ابراهیم خواخوږی ودیګران نفوذ اعضأ وهوا خواهان ویښ ځلمیان در شورای دوره ای هفت نیز موجب شد که جبهه ای چپ در پارلمان برای نخستین بار ایجاد ګردد.این جبهه که در آن میر غلام محمد غباروعبدالرحمن محمودی،عبدالروف بینوا،ګل پاچاالفت ،فیض محمد انګار،استادعبدالحی حبیبی(۳۰)ودیګران حضورداشتنددر بخشهای بسیار جدی اجتماعی اقتصادی جامعه به بحثهای  جدی دست زدند.    

یاد آور باید شد که درین دوره نورعلم خان مظلومیاروکیل آنوقت میدان یکی ازجدی ترین مقاومت کننده ګان برعلیه همه بیعدالتی های اجتماعی بود. 

 در دوره ای هفت شورا قبل از همه برچګونګی قرضه های اسارت آور انحصارات امریکایی وفعالیت چپاولګرانه ای کمپنی«موریسن کنودسن» امریکایی وزدوبند های اداره ای دولتی با این کمپنی جر وبحث ها ومقاومتهای شدید وطولانی ای صورت ګرفت.این امر نه تنها ماهیت این قرضه ها را افشا کردبلکه روشنفکران شامل این جبهه در نتیجه ای مقاومت های منطقی خود درقلوب روشنفکران ومردم افغانستان قرار ګرفتند. 

بګونه ای که در صفحات قبلی اشاره شد درسالهای قبل از جنګ دوم جهانی وبعد از آن بار مالیاتهای مستقیم وغیر مستقیم  عوارض ادارات دولتی وعوارض ناشی از موجودیت مناسبات تولیدی غیر عادلانه ای فیودالی بر مردم سنګینی میکرد که تاب وتوان زندګی را از آنها ربوده بود.روشنفکران شامل جبهه ای چپ درشورای دوره ای هفت وبرخی دیګری از اعضای صاحب نظر در پارلمان برعلیه بیعدالتی های اجتماعی دریک جبهه ای وسیع به مقاومت برخاستند ومواد هفت ګانه ای ذیل را درشورا مطرح وبرآن پا فشاری میکردند:

۱ – رفع تکالیف مالیه ای غیر قانونی بنام خریداری غله،ګندم عسکری وغیره

۲- رفع مشکلات ناشی از جلب عسکری

۳ – جلوګیری از لغودیپوی تعاونی ودست بستن سوداګران بازار سیاه.

۴ – خود داری از مصادره وضبط اراضی مردم

۵ – جلوګیری از بیګار که انواع وابعاد متعددی داشت

۶ – جلوګیری از سعود محصول مواشی.این محصول در طول سالهای ۱۳۱۳-۱۳۲۰ هجری ش هفت برابر افزایش یافته بود.

۷- جلوګیری از صعود صکوک.(۳۱)

(مواد هفت ګانه در جراید وطن بصورت مفصل وتوضیحی فرمولبندی ناشده انعکاس یافته است.) 

فعالیتهای یاد شده هر چند محتوای اقتصادی داشته ولی وسیله ای خوبی برای فشار سیاسی بر اداره ای دولت محسوب می شد. فعالیتهای این جبهه در عرصه ای سهمګیری فعال در پروسه ای قانون ګذاری نیز از اهمیت ویژه ای برخوردار بود.این فعالیتها هر چند در مخالفت با مواضع محافظه کارانه ای دولت وبرخی نمایندګان آن در پارلمان موجب شد که ماها بحث بدون تصویب یک سند قانونی ادامه یابد با آنهم جریان این بحثها وګفت وګو ها مواضع ترقیخواهانه وارتجاعی را بصورت دقیق مرزبندی نموده وموادرا برای ارتقای سطح آګاهی سیاسی اجتماعی روشنفکران ومردم فراهم آورد.جریان این ګفت وګوها عمدتاً توسط جریده ای وطن وسایر جراید وروزنامه ها نشر می یافت.

 

ب- عرصه ای فعالیت های تنویری:                    

فعالیتهای تنویری تبلیغاتی روشنګرانه ای ویښ ځلمیان مدتهاقبل از تشکل سازمانی آن تقریباً مجموع مطبوعات کشور بصورت اخص مجله ای کابل، اتحاد مشرقی، طلوع افغان ونیزبقول استاد حسن ضمیر صافی سالهای اول روزنامه ای هیوادصورت میګرفت.روشنفکران دارای اندیشه های تحول طلبانه آزمایشهای نخستین خود را از همین طریق سپری کردوفعالیتهای سیاسی تنویری ویښ ځلمیان در سالهای۱۹۵۰-۱۹۵۱م بیشتر توسعه یافت.درین زمان قانون (اصولنامه)نافذ شده ای مطبوعات اجازه داد که جراید آزاد وغیر دولتی (جراید ملی)نیز انتشار یابد.این امر موجب شد که نخست جریده ای (انګار) که صاحب امتیاز ومدیر مسؤل آن فیض محمد انګار بوداز تاریخ اول ماه مارچ۱۹۵۱ م مطابق به ۶حوت ۱۳۲۹هجری ش به نشرا بیدار کننده آغاز نماید.نویسندګان چون : نورمحمد تره کی،عبدالرحمن محمودی،غلام حسن صافی،عبدالرؤف بینوا،یتیم شاعر پشتو،نباتی شاعر دری،احمد علی کهزاد،عبدالحمید محمود،علی اضغر شعاع،رسول پشتون،ابراهیم خلیل شاعر دری،فراهی ، ضیاقاریزاده،نور احمد بړیچ،صادق،نیک محمد پکتیانی،عزیز حسین مسعود،میر غلام محمد غبار ودیګران نوشته ها ،تفسیر ها ومقالات واشعار شان که صدای خموش ساخته شده ای قرون بود به ګوش روشنفکران وجامعه برساندند

این جوانان بیدار هرکدام اندیشه وآرمانهای اجتماعی معیین را داشتند.ولیک وجوه مشترک در آن با نیرومندی تمام محسوس بود.جریده ای انګار درین مورد نقش بزرګ بیدار کننده وسازمان دهنده را ایفا کرد وشخصیت روشنفکران تحول طلب وترقیخواه رادر دامن خود پرورش داد.آخرین شماره ای جریده ای انګار به علت موضع دفاعی قاطع از اتحادیه منحل شده ای محصلان ونشر مضمون نورمحمدتره کی اندرین زمینه به دستور دولت از فعالیت باز ماند.بقول عبدالهادی هادی هنګامیکه در کابل جریه ای انګاربه نشرات خودادامه میداد نورمحمد     تره کی به قند هار آمد وازمطبوعات قندهاراجازه ای نشر جریده ای بنام حقیقت را به ویښ ځلمیان خواست.این عنوان از طرف مقامات آنوقت معادل«پراودا»شناخته شدواز اجازه ای آن سر باز زدند.بجای عنوان پیشنهاد شده مطبوعات وقت اجازه ای مجله ای را بنام «ورورغږ» به ویښ ځلمیان قندهار دادند که این مجله نیز دردومین شماره ای خود به دستور مطبوعات وقت از نشر باز ماند.

بعد از جریده ای انګارجریان ویښ ځلمیان تلاش ورزید تا ارګان نشراتی خود را تحت عناوین دیګری بیرون آورند.این تلاشها موجب شد که از تاریخ ۲۸ جوزا۱۳۳۰ش مطابق ۱۹۵۱ میلادی جریده ای تحت عنوان «اولس» که مدیر مسؤل آن ګل پاچا الفت بودبه نشرات آغاز نماید.نویسندګان برجسته ای این جریده عبارت بودند از:کل پاچا الفت،قیام الدین خادم،بڅری،اسعد احسان غبار،عبدالرحمن محمودی ودیګران.باید ګفت شور وشوق که در جریان فعالیت انګاروجود داشت ومیتوانست عده ای زیادی از جوانان بیدار را به نوشتن مقالات ومضامین موثر اجتماعی وادارد درین دوره محدود ګشت وجریده نیز به دلایل نا معلومی توسط مدیر مسؤل آن معطل قرار داده شد وجز چند شماره ای محدودبه نشرات خود ادامه نداد. 

                           

 دو: ارتباط ویښ ځلمیان با

سایر سازمانها وجریانات:

 

الف- ندای وطن یا «حزب وطن-».

در اثنای فعالیت سازمان یافته ای ویښ ځلمیان وتوسعه ای روزافزون صفوف آن عده ای از روشنفکران کشورکه برخی اعضای قبلی ویښ ځلمیان چون میر غلام محمد غبارومیر محمد صدیق فرهنګ در آن قرار داشتند بنیاد ایجاد یک جریده ای را بنام وطن ګذاشتند.برحسب یادداشتهای قلمی پوهاند سید سعدالدین هاشمی از جمله مصاحبه با علی محمد خروش مدیر مسؤل جریده ای وطن ،مفکوره ای وطن از سال ۱۳۲۷ هجری ش همان اولین سال تشکیل ویښ ځلمیان شکل ګرفت ودر سال ۱۳۳۰ هجری ش شکل معین سازمانی یافت.جریده ای وطن که صاحب امتیاز آن میر غلام محمد غبار ومدیر مسؤل آن علی  محمدخروش بوداز تاریخ اول حمل ۱۳۳۰ آغاز به نشرات کرددربیداری روشنفکران وتشکل سازمانی آنها نقش خوبی داشت مؤسسین این حزب عبارت بودندازمیرغلام محمدغبار،میر محمد صدیق فرهنګ،برات علی تاچ، سرور جویا،عبدالحی عزیز،حاجی عبدالخالق(معاون بلدیه)نورالحق وکیل تجار درپشاور،فتح محمد خان فرقه مشرهزاره واحمد علی کهزاد.     

بقول یوید کنګوفسکی ومسکوموسیل مؤلفین تاریخ نوین افغانستان جریان وطن موقف همسان با جریان ویښ ځلمیان داشت تنها با تفاوت اینکه شعارهای اجتماعی وسیاسی این جریان ونیز شعار های اقتصادی آن روشنتروګسترده تر بود. هدف این جریان عمدتاً ترویج اساسات دموکراسی درهمه عرصه های زندګی اجتماعی درشرایط حکومت مشروطه، تبلیغ آزادیهای برژوازی(مدنی)،ایجاد جریانها واحزاب سیاسی، انتخاب آزاد شغل وپیشه،ازادی انتخاب محل سکونت، تأمین آزادی های فردی ،تأمین حقوق مساوی ملی ومذهبی،محدود ساختن برتری وتفوق اقتصادی  شرکتهای بزرګ خصوصی وغیره بود.(۳۲)       

جریده ای وطن ارګان نشراتی وطن درګستتنر جریده ای انګار که بکمک مالی ویښ ځلیان وکمک مالی فیض محمد انګار خریداری شده بود به چاب میرسید.هیأت تحریر این جریده عبارت بودند از میر غلام محمد غبار ،عبدالحی عزیز،میر محمد صدیق فرهنګ،احمد علی کهزاد،علی احمد نعیمی، محمد کریم نزیهی،سرور جویا وعلی محمد خروش  

تیراژ جریده دریک ونیم ماه اول به یمهزارو پنجصد شماره میرسیداین تیراژبعدها تا ۳۸۰۰ شماره ارتقا یافت که شصت در صد آن در کابل وسی درصد در ولایات وده در صد به خارج کشور فرستاده می شد.جریده به اتحاد شوروی ،امریکا،   ایران هند،پاکستان ،انګلستان والمان ارسال می شد. (۳۳ 

جریان وطن هرچند سازمان سیاسی جد از ویښ ځلمیان بود واز لحاظ اصول مرامی وبرخورد با مسایل اساسی اقتصادی   اجتماعی جامعه با حفظ وجوه مشترک مبارزه اختلافاتی نیزداشته است ولیک در سطح نشرات ومباحثات متقابل اثاری ازمخالفتهای شدیدودشمنانه به مشاهده نمی رسید وروابط متقابلاً دوستانه ورفیقانه ازخود نشان داده اند.  

جریان وطن با آنکه مدافع منافع برژوازی تجاری متوسط وخورده برژوازی شهری قلمداد می شد(۳۴ 

دریکی از مقالات وطن که تحت عنوان (تجدیدسخن در مرام وطن) به قلم میر محمد صدیق فرهنګ نوشته شده بودچنین میخوانیم:«قبل ازین مرام وطن در طی چند مقاله به تفصیل بیان ګردیدوآن مرام است وسیع وجامع که از حفظ استقلال و تمامیت افغانستان تاتأمین عدالت اجتماعی واقتصادی ، از تعمیم دموکراسی تا وضع پلانهای معارف ،صحت عامه،اقتصادومجادله با اوهام تا مجادله در راه صلح وامنیت وبسی اعمال بزرګ درآن نهفته است.لازم (شاید لازمه بوده باشد واست آن اضافی باشد) تطبیق این مرام قایم شدن رژیم مشروطه ای کامل وعاری از بیعدالتی واستبداد در تمام شئون حیاتی افغانستان است. وطن اصلاح طرز اداره را بر ترقیات مادی مقدم می شمارد.اینک همین تحولات است که ما در زیر نام مشروطیت در صدر تمام اصلاحات مقدم برتمام ترقیات قرارداده تطبیق آنراهرچه زودتردرخواست میکنیم(۳۵  

حفظ استقلال وتمامیت ارضی کشور، تکیه برمشروطیت حفظ استقلال تمامیت ارضی ،اصلاح معارف ،تأمین عدالت اجتماعی واقتصادی،تأ مین آزادی های دموکراتیک ومبارزه با فساد اداری ومسایل ازینګونه اهداف است که جریان ویښ ځلمیان ووطن را بهم پیوند داده وروابط متقابلاًرفیقانه را تأمین میکند.جالب توجه است که عبدالهادی هادی جریان وطن را به حیث یک جریان جدا ګانه از ویښ ځلمیان قابل تأمل میداند ودر مصاحبه ای با نګارنده تاکید میکرد که وطن فقط شاخه ویابرنچ از ویښ ځلمیان است ونشرات آن ادامه ای اندیشه های جوانان بیدار در مجموع وویښ ځلمیان است 

                                                       

ب- نـــدای خــلــق.

همزمان با فعالیتهای انګار ووطن جریان دیګری در اطراف جریده ای ندای خلق شکل ګرفت. در ترکیب اجتماعی این جریان عمدتاً قشر های دموکراتیک یعنی روشنفکران، مامورین پائین رتبه،اهل کسبه ودکانداران سهم داشتند.مؤسس وتئوریسن این حزب عبدالرحمن محمودی بود.تعداد اعضای این جریان را حدود دوصد نفر نشان داده اند.که فعالین برجسته ای آن عبارت بودند از:عبدالرحمن محمودی،مولانا خال محمد خسته،محمد نعیم شایان،انجینرولی محمد عطایی وبرادران محمودی.(۳۶

مدیرمسئول ندای خلق انجینر ولی محمد عطایی وصاحب امتیاز آن عبدالرحمن محمودی بود.مرامنامه ای جریا خلق بتاریخ ۱۵سرطان ۱۳۳۰ هش در منزل عبدالرحمن محمودی درکارته ای چهارکابل به حضور برادران محمودی،(محمد عظیم محمودی،محمد امان محمودی،ومحمد رحیم محمودی)،محمد نعیم شایان،انجینر ولی محمد عطایی ومحمد یوسف آیینه ،عبدالحمید مبارزازطرف شب تهیه وتدوین شد.درمجلس همان شب فیصله شد که مرام نامه از طرف شب چاپ وصبح وقت توزیع ګردد.طبق این قرار مرامنامه در هفتصد نسخه در چاپخانه ای انګار ساعت ۱۱ شب چاپ وصبح به توزیع سپرده شد.وقتی دولت ازین عمل آګاهی یافت اداره ای جریده مسدودوعبدالرحمن محمودی وبرادرا ن وی همراه با محمد نعیم شایان به زندان رفته فعالیت(خلق) ازحرکت باز ماند.(۳۷  

از نظر مؤلفین تاریخ نوین افغانستان ،یوید کنګوفسکی ومسکو موسیل عبدالرحمن محمودی نه تنها ناشرجریده ای خلق بلکه نګارنده ای اساسی آن نیز بود.در مقاله ای شماره ای اول ندای خلق این جریان (خدمتګار ورهبر خلق ومبارزحقوق خلق…) شمرده شده که به مردم(راهای ایجاددولتهای مردمی را باز ګو کند وبه مردم بفهماند که این نوع حکومت ازطرف مردم وبرای مردم ساخته می شود)محتویات نشرات جریده ای خلق که به دوام کار ویښ ځلمیان درانګار ، جریان سیاسی وفکری وسیعتر وروشنتری را بازتاب میدهد، فراز وفرود های معیین را نیز به تناسب وضع از خود نشان میدهد.به این معنی که ګاه باشعار های تند وتیزوشدیداً برانګیزنده وبا لحن قوی علیه استعمار وعقب ماندګی لب به سخن میګشاید ولی در مقطع دیګری شاید به دلیل حفظ احتیاط وهوشیاری سیاسی لحن نرمتری بخود ګرفته وبه دفاع از خود مینویسد:«ما طرفدار اغتشاش وخون ریزی نیستیم ولذا به خلق نیز آنرا توصیه نمی کنیم…ما فقط انقلاب فکری میخواهیم، آرزو داریم هر طبقه به حق ګرایدوبرای نجات قوم راه نجات وسعادت ورستګاری بسنجد.فرض اول خلق آګاه شدن آنها به حقوق خود شان است.(۳۸

مبارزه ای جریان خلق برای تأ مین دموکراسی وبرابری اجتماعی خواست تأ سیس پارلمان آزاد با اتنخابات ،آزاد ،مستقیم وسری،اصلاحات در اداره ای دولت،محکوم ساختن رشوت، اختلاس،کار اجباری،بروکراسی وضرورت توسعه ای تعلیم وتربیه وتعمیم سواد از آن ګونه مسائل اند که جریده ای ندای خلق به توضیح آن با جرئت بیشتری می پرداخت.اګرچه خطوط کلی این وظایف شامل اهداف ویښ ځلمیان نیز شد با آنهم میتوان ګفت که موضع ای جریان نسبت به ویښ ځلمیان جدی تر،روشنتر ودارای تمایلات به چپ بود.

جریده ای (ندای خلق)به حق در زمینه ای بکار ګرفتن ژانر های ژورنالستیکی وپرورش دقیق محتویات مطالب نقش بزرګی داشته است.که میتوان کار آنرا نسبت به نشرات انګار ارګان ویښ ځلمیان ګامی به پیش محسوب کرد. ندای خلق با استفاده از امار وار قام علیه انحصار شرکتهای خصوصی مبارزه کردوعلت بینوا شدن مردم را درآن دانست که سر مایه وزمین در دست   یک عدهءکوچک ثروت مندان متمرکز شده است.     

جریان خلق به مسائل بین المللی توجه داشت ودر شرایط شدید برخوردها بین افغانستان وپاکستان از ضرورت تحکیم استقلال   اقتصادی اجتماعی سخن میګفت وپاکستان رامحکوم میکرد. 

ج- اتــحــادیــه مـحـصـلان:

اتحادیه ای محصلان بمثابه ای مرکز تشکل روشنفکران آګاه پوهنتون وروشنفکران خارج از پوهنتون کابل در سال ۱۹۵۰(ماه اپریل)تأسیس یافت.در تأسیس آن اتحادیه روشنفکران وشخصیتهای جریانهای سیاسی آن سالها ونیز عناصر مربوط به دستګاه حکومتی سهم داشتند.عبدالهادی داوی در مصاحبه با نګارنده از قول استاد شاکر نشان میداد که در اساسنامه ای اتحادیه ای محصلان افرادذیل اشتراک داشتند:«حیدر ژوبل، فاضل،میر علی احمد شامل،اسحق عثمان،ببرک کارمل،حفیظ الله امین،غلام جیلانی باختری،حسن شرق، عبدلواحد،احمد عیسی،یونس سرخابی وعظیم صابر.»(۳۹

اتحادیه ای محصلان که در بیدار سیاسی روشنفکران وجوانان نقش خوبی داشت با به را انداختن محافل وکنفرانسهای تنویری در کول استقلال واجرای نمایشات انتباهی واخلاقی به زودی بر سر زبانها افتاد،علاقه مندان زیادی جذب ونحوه ای فعالیتهای روشنګرانه ای محصلان به اتحادیه اعتبار سیاسی بخشید وفعالیتهای آنرا از حالت عادی وقابل هضم بیرون کشید.زیرا اعتبار روز افزون آن در بین پوهنتون وشهریان کابل وبی تأ ثیر شدن تدریجی عمال دولت درآن،اتحادیه را برای دولت غیر قابل تحمل ساخت.اګر از بیانات غبار ومحمودی ودیګران در دفاع از نخستین اتحادیه ای محصلان بګذریم ،جریده ای انګار ارګان نشراتی ویښ ځلمیان به سختی از آن دفاع کرد

نورمحمد تره کی یکی از مؤسسین وفعالین ویښ ځلمیان درین مورد نوشت:«اتحادیه ای محصلین ما چند ماه خوب اجتماع  نمود.در بیداری مردم وآشنا ساختن آنها به حقوق شان به واسطه ای کنفرانسها کوشیدند.در اواسط ماه عقرب دفعتاً کنفرانسها دچار سکته ګردید وچند هفته اهالی به درب اطاق کنفرانسها می آمدند ولی از همان اجتماعات خبری نبود.اخیراً شنیده شد که به سبب که به سیاست تماس میګیرداز اجتماع  آن ممانعت بعمل آمد.این ملک که چهره اش فلاکتها وبدبختی ها ی متعدد احاطه کرده به کمک کوچکترین فرد از افرادضرورت داردوفلاکتها وسیاه روزی ها برطرف شده نمیتواند تاکه عامه بیدار نه شوند ویکی از وسایل مقبول بیداری لزوم شنیدن کنفرانسها وخطابه ها ودیدن اجتماعات میباشد… ما از جوانان اتحادیه ای محصلان سابق تمنا داریم تا سلسله ای اجتماعات وایراد کنفرانسها ی خود را از نو شروع نموده وبه طرز صحیح تردربیداری عامه مجاهده نمایند.»(۴۰

در جمع عوامل که باعث از  بین رفتن فعالیت اتحادیه محصلان شد یکی هم تشدید تلاشهای تخریبی نیروهای دست راستی ومحافل ارتجاعی وقت بود که موجب برخوردهای شدید فزیکی در کول استقلال وقسمت مشرقی کشور ګردید.توطئه های این نیروها نه تنها باعث محدود شدن فعالیتهای جریانهای سیای وروشنګرانه ای آنوقت شد بلکه در نتیجه ای همین توطئه ها وبرخورد ها،وشنفکران آنوقت مورد تعقیب قرار ګرفته وراهی زندانها می شدند که زندانی شدن غلام حسن خان صافی یکی از موسسین ویښ ځلمیان را میتوان حاصل تلاش این نیرو ها دانست. 

د- کــلــوپ مــلــی

درچارچوب تضاد های درون درباروبا توجه به موقف خورده برژوازی وبرژوازی متوسط یک عده از نمایندګان محافل حاکم در جبهه ای مقابل قرار ګرفتند، این ګروه بنیاد کلوپ ملی را ګذاشتند که در رأس آن سردار محمد داودپسر کا کای شاه وقت قرار داشت.سردار محمد داودکه از تنګنای مناسبات تولیدی فیودالی تاحدی آګاهی داشت ودوام آنرا با همان شیوه های کهنه ناممکن می شمرد، ارتباط خود را با خانواده  های اشراف شهری وبرژوازی تازه به مال ومکنت رسیده وجوانان تحصیل کرده عمدتاً از همین اقشاراز دیر باز وسعت داده بود.او برای رسیدن به اهداف خودنخست بنیاد کلوپ ملی را ګذاشت تا از یکطرف در رقابت با سردارشاه محمود خان صدراعظم که کاکایش نیز بود،روزی به کرسی صدارت دست یابد واز جانب دیګر بر جنبش اوج ګیرنده ای محصلان وسایر روشنفکران تسلط یابد.                                                                   

مجید زابلی که از روشنفکران وسرمایه داران سر شناس آنوقت بود بقول از سال ۱۳۲۵ هش ۱۹۴۷ م مقدار پولی را از دارایی های شخصی خود برای تشکیل کلوپ ملی تخصیص داده بود.(۴۱

این امر که تمویل مالی کلوپ ملی توسط مجید زابلی صورت میګرفت توسط یوید کنګوفسکی ومسکو موسیل نویسندګان تاریخ نوین افغانستان نیز تائیدشده است.به نظر مؤلفین این اثر محمد داودنخست تلاش داشت تا نمایندګان برجسته ای جریانات وطنپرست آنوقت را باخود متحد سازدولی بعد از آنکه به چنین کاری موفق نه شد درپی ایجاد اختلاف در صفوف وطنپرستان برآمدرهبری وفعالین کلوپ ملی از جهت اندیشه خود مبارزه ای طبقاتی را بنام انرشی، وتعمیم اندیشه های طبقاتی را مغایر وحدت ملی قلمداد میکرد.بنابران پیوسته برای سازش وآشتی طبقاتی وماستمالی تضاد های اجتماعی تلاش موزیانه میکرد.   

بر حسب یک تحقیق دیګرتاریخی کلوپ ملی در ماه جدی سال ۱۳۲۸ در منزل غلام فاروق عثمان به اشتراک سردار شاه محمود خان ،سردار محمد داود،مجید زابلی وزیر اقتصاد،سردار محمد نعیم وزیر خارجه ومعاون اول صدارت وعده ای از روحانیون،تجار،روشنفکران،ومامورین عالی رتبه تشکیل شد.در آغاز عبدالرحمن محمودی،میر غلام محمد غبار،عبدالکریم نزیهی وعبدالحی عزیزنیز درهمین منزل دعوت شده بودند،از آنها دعوت اشتراک در کلوپ ملی صورت ګرفته بود ولی به مجردتثبیت هویت پلانهای کلوپ ملی همه ای آنها از ادامه ای همکاری سر باز زدند.(۴۲

مبارزه ای کلوپ ملی درر قابت باجریانهای سیاسی آنوقت پیروزی بزرګی نصیب نه شد.مباحثات رویاروی رهبران وفعالین کلوپ ملی با شخصیت های جریانهای سیاسی وطنپرست وترقیخواه مواضع ضعیف کلوپ ملی را برملا ساخت ولیک هم ویښ ځلمیان وهم اتحادیه محصلان ازګزند این جریان(در امان نماندند). چون دوام کلوپ ملی با ماهیت شناخته شده ای آن ممکن نبود مدت بعد به ادامه ای تلاشهای آن حزب را بنام پشتونستان به وجودآوردند که رهبری انرا حیدر عدالت بدوش داشت وببرک کارل بحیث منشی این جریان درآن سهم داشت.بعد همین نام به شکل پشتونخواه درآمد ولی دیری نه پائید.(۴۳

                                     

 سه :عوامل پیروزیها وشکست های ویښ ځلمیان.

 هفده سال استبداد خشن دوره ای صدارت محمد هاشم جامعه را از تحرک زنده وفعال باز داشته بود،آنچنانکه صدای هر اعتراض محکوم به مرګ وزندان بود.بعد از جنګ دوم جهانی ومساعدت اوضاع بین المللی که در  آن زمینه ای تحرک و سیع جریان مبارزات دموکراتیک وضدامپریالستی به وجود آمدوجامعه ای ما نیز تحت تأثیر عوامل درونی وبیرونی از پنجه ای استبداد فردی  وشیوه های بسیار کهنه ای ا داره ای حکومتی قسماً بیرون جهید.صدای مبارزه در راه حصول برخی آزادیهای برژوایی ودموکراتیک در میان روشنفکران کشور جان ګرفت واستقبال تقریباً ګرم نسل جوان وبخش از توده ها را به دنبال کشید.باوجود همه فاصله ها ونبودپیوند عمیق روشنفکران ترقیخواه ووطنپرست با توده های ملیونی مردم، شعارها ومبارزه ای جوانان بیدارکشور در بسی مواردوتا آنجا که به ګوش مردم میرسید،اعتماد توده ها وبا المقابل زمینه ای پیروزی های آنانرا فراهم آورد 

درهمان آغاز کار که هنوز افکارواندیشه های ناهمګون ومخالف وموافق در کنار هم میزیست ویکپارچګی ووحدت سیاسی وسازمانی نهضت ویښ ځلمیان تأمین کننده ای پیروزی های خوب درنوع خود درهمان مقطع زمانی بود

حد اقل در عرصه ای انتخابات شاروالیها،انتخابات پارلمانی وجریان تعمیم اندیشه های ترقیخواهانه ازطریق محافل ومطبوعات، پیروزیهای را نصیب این جریان ساخت.در همان اوائل بود که دامنه ای فعالیت وجلب وجذب ویښ ځلمیان به ولایات بزرګ کشور راه یافت ودر اوضاع واحوال که تعداد روشنفکران به علت عقب مانده ګی عمومی جامعه وفقرتعلیمی وفرهنګی اندک بود این جنبش حدود یکهزارنفر روشنفکر را فعالانه سازمان داد وبه کار ومبارزه ای هدفمند ګماشت

پیروزیهای نخستین جنبش ویښ ځلمیان سلطنت فیودالی وعمال کمپرادور برژوازی،روحانیت عقبګراوهمه عمال وتکیه ګاهای ارتجاع وامپریالیزم را دچار سرخورده ګی وخشم وهراس ساخت.ولی عدم پیونداستوار ومحکم با توده ها ، وجود اختلافات فکری واندیشه یی در میان اعضای آن ،نبودن مشی روشن بخصوص در عرصه ای خواسته ها ونیاز های اقتصادی جامعه،وابستګی های ناهمګون طبقاتی وقشری جنبش روشنفکری، نداشتن روابط مؤثر با نیروهای دموکراتیک وترقیخواهانه در منطقه وجهان ، کم توجهی به مسائل بین المللی وعوامل ازینګونه ونیز عقب مانی های با النسبه طولانی جامعه  همه عواملی بودند که این جنبش را از درنیمه راه ګذاشت

  درپایان دوره اای هفت شورا بود که نخست اعضای برجسته ای ویښ ځلمیاندر قندهارمورد تعقیب قرار ګرفته عبدالهادی هادی توخي مشهور هادی بحر،قاضی بهرام،محمد انورخان اڅکزی،جیلانی خان،رسول پشتون،(ازبغلان دستګیر شد)محمد خان کاکړ،ومحمد یوسف حضرت دستګیر وبه کابل فرستاده شدند.در همین هنګام محمد عالم بڅرکیوجاجی محمد حسین بابړدر فرقه ای قندهار زندانی شدند.درین دستګیریها نائب الحکومه ای آنوقت قندهار نقش بزرګی ایفا کرد.او نخست اقوام غلجایی ودرانی را بهم انداخته چون کسب موفقیت کردبا تذویر ونیرنګرهبران ویښ ځلمیان رانزد خود دعوت وبه دستګیری آنها اقدام کرد.به تعقیب این حادثه شخصیتهای عمده ای ویښ ځلمیان در کابل ظاهراً به بهانه ای ماموریت دولتی خارج از کشور به نوع تبعید رسمی محکوم ساخته شدند،عبدالروف بینوارئیس کلتوری در دهلی،غلام حسن صافی بحیث قنسل افغانی در پشاورتقرر یافته ونورمحمد تره کی بحیث اتاشه ای مطبوعاتی در ایالات متحده ای امریکا توظیف شد

همزمان با این وقایع ودر آغاز انتخابات دوره ای هشت شورای ملی سایر جریانهای سیاسی وروشنفکران کشورنیز از ګزند دولت در امان نماندند به نحوی که نخست میر غلام محمد غباروعبدالرحمن محمودی که از اعتباری بزرګی دربین روشنفکران وشهریان کابل بهره مند بودندوبه جریانهای سیاسی  وطن وخلق ارتباط داشتندبخاطر آنکه پیروزی آنها درانتخابات شورا حتمي به نظرمیرسید، حق کاندید شدن شان سلب ګردیدویکجا با آنها برادران محمودی هم به به زندان کشیده شدند.

پوهنتون کابل وشهریان کابل به دفاع از آنها وبرای افشای محدودیتهای وضع شده به مظاهرات خیابانی دست زدند.این حرکت توسط پولیسوقت سرکوب ګردیده وفعالین این جریان راهیزندانها شدند.درین جمله میر محمد صدیق فرهنګ،منشی ابوبکر،عبدالحی عزیز،سلطان نواسه ای لویی ناب،براتعلی تاچ،ببرک کارمل،علی احمد نعیمیونعیم شایان،علی اضغر شعاع،دادمحمد کندکمشر(اورکزی)،غلام فاروق اعتمادی،فتح محمد خان فرقه مشروتعدادی دیګری زندانی شدند 

بقول عبدالهادی هادی ومحمد ابراهیم خواخوږی اغلب این زندانیان در فاصله ای پنج ماه الی یک سال ونیم رها یی یافته وچهار سال بعدحدود ۳۵ نفر از اعضای ویښ ځلمیان به افتخار لویه جرګهاز بند رهاشدند.ازجمله ای ویښ ځلمیان عبدالهادی هادی،قاضی بهرام وخدای دوست خان در زندان باقی ماندند.عبدالرحمن محمودی درزندان پدرود حیات کفت(تا جائیکه معلومات دارم شاد روان عبدالرحمن محمودي در واپسین روزهای زنده ګیش از زندان به آغوش خانواده ای خود آورده شده بود)ومیر غلام محمد غبارمدتها بعد از زندان رها شد.

      

نــتــیــجــه

ګرچه عمر ویښ ځلمیان کوتاه بوداما خوش درخشید.آنها سنت مبارزه ای ضد استبدادیوخط مشروطه خواهان اول وجوانان افغان را با تلفیق نیاز های جدید زمانبخوبی وبا درخشش خاصی نګهداشتند.جریان ویښ ځلمیان ازحیث داشتن اهداف مرامیوموازین تدوین شده ای حیات درون حزبی وتنظیم فعالیتهای سازمانی تجارب با النسبه خوبی را به میراث ګذاشتند.درعرصه ای مطبوعات وفعالیتهای تنویری سیاسی اساس مطبوعات غیر دولتی را بار دیګر بنیاد نهادندوبا پخش جریده ای انګارواولس درین راه ګامی خوبی برداشتند.پیروزی ها وشکست های ویښ ځلمیان وجریانان وطن وخلق همه مجموعه ای از تجاربی را برای بهبود وغنامندی مبارزات بعدی بجا ګذاشتند.با همه اختلافات فکری،قشری ،طبقاتی موجود دربین جریانات آنوقت،اخلاق خویشتن داری،انعطاف پذیزی،ګذشت متقابل ودوری جستن از خود محوری سازمانی از درسهای است که از مبارزات آن دوره به نسلهای بعدی به میراث ګذاشته شد.با صراحت میتوان ګفت که با همه کم وکاستی ها ونارسایی های که بعضاً طبیعی نیز بود واز عدم پختګی لازم ووضع فکری واجتماعی جامعه ناشی می شدوجریان ویښ ځلمیان یکی از حلقه های نوین پیوند مبارزات ضد استعماری وضد استبدادی چند دهه ای قبل از استقلال کشور وبعد از آن ونیز جنبش ملی دموکراتیک دهه های پنجم وششم قرن حاضرهجری شمسی بوده است

جریان مبارزه ای ویښ ځلمیان نشان داد که هرګاه روشنفکر کشور پیوند محکم با توده های مردم داشته وبدون تکیه ای دګم بر علایق خاص ملی،زبانی ومحلی دور هم جمع آمده اند بیروزیها نیز وسیع،روشن وپایدار بوده است.ولی زمانیکه شیرازه ای وحدت ها بر مبنای خود محوری های ملی ومحلی وتنګ نظری های معین ملی ونیز برخوردهای ذهنیګرانه ای روشنفکری شکل ګرفته است شکستها ی سخت تا سرکوب قطعی جنبش راسبب شده است.

اګر جنبش ویښ ځلمیان میتوانست که به قوت از تأثیر نوع ناسیونالیزم محلی بیرون آید وروابط وسیع ملی به سطح کشوروهمراه با آ ن روابط مؤثر بین المللی می یافت دور از امکان نبود که این جنبش سالهای زیادی قدرت دفاع از خود را می یافت وبه حیات پر افتخارش بخاطر پیروزیهای هرچه بیشتر ادامه میداد.البته شکستهای ویښ ځلمیانرا نمیتوان ونباید تنها در عامل یاد شده خلاصه کرد.معدود بودن شمار روشنفکران آګاه،نبود تجارب لازم کار سیاسی سازمانی،وجود تنوع اندیشه ها ونفوذ عمال طبقات حاکم برکشورنیز عواملی بودند که به حیات این جنبش بسیار زود خاتمه داد     

پیروزی های هرچند مؤقت که ازین جنبش به جا مانده حائز اهمیت بزرګ تاریخی است.سهم ګیری فعال آن در انتخاباتشاروالیها وانتخابات پارلمانی،تشکیل جبهه ای متحدی ملی در پارلمان ومقاومت بموقع در برابر قرضه های اسارت آور کمپنی موریسن کنودسن امریکاییوسهم فعال اعضای همه جریانات سیاسی وطنپرست در پارلمان در رابطه با جریان تسوید وتصویب قوانین از اهمیتی کمی برخوردار نیست

نشر جراید «انګار»،«ولس» ،«ندای خلق»،«وطن»،«ورور غږ»،(مجله)«واستفاده از مجلات ،جراید وروزنامه های چون مجلهءکابل،جریده ای اتحاد مشرقی،طلوع افغان،بیدار،روزنامه ای هیواد از پیروزیهای این جریانات بوده است.آنچه در اوج پیروزیهاودر بد ترین شرایط ناشی از حار شدن ارتجاع از عقب بر جنبش ضربه زدعناصر نیمه راه ووابسته به دولت وارتجاع وبد تر از همه تثبیت روشنفکران وتقسیم بندی های آګاهانه وغیر آګاهانه ای آنها به حلقات وسازمانهای جدا ګانه بود.چنانچه همین وضع بعد ها چنان مایه ای یأس ودلسردی وسرخوردګی روشنفکران ګردید که شاعر حساسی با یک دنیا اندوهدرونی چنین فریادش را سر داد:                                                 

فـریـاد رسـی نـیـسـت دریـن ملـک وګرنـه

کـس نـیـسـت کـه از دسـت تـو فـریاد ندارد

دلـهـا هـمـه ګـردیـد خـراب از غـم وانـــدوه

جــز بـــوم دریـــن بــوم دل شــــاد نــــدارد

هر جا ګذری صحبت جمعیت وحزب است

حـــزبـی کــه دریـن مـمـلـکـت افـراد نـدارد

این آوای برخاسته از قلب شاعرواقعیت تلخ آنروزګارویکی از عوامل شکست جنبش روشنفکری تازه جانګرفته بود.شکوه وشکایت از پراګندګی های سیاسی،درپرده ماندن هویت های سیاسی سازمانی وایدیالوژیک زمانی بیشتر محسوس ګردید که سرکوب جنبش بدست عمال حاکم به منصه ای اجرا ګذاشته شد. 

در همین رابط در یکی از شماره های انګار میخوانیم:«بیایید فعالیت وطنخواهانه را شروع کنیم، به میدان دراییم ومملکت خود را که با قوه ای اتحاد ملی با قوه ای احزاب صحیح ممکن شده میتواند،آباد کنیم.کلوپ ملی،ویښ ځلمیان ووطن مرام نامه های خود را اعلام نمایند»(۴۴    

 

 

یاداشت ها وبرداشته ها                

 

۱- بابایف،قربان.نهضتهای مردمی وروشنګرایی در افغانستان. برګردان به دری ،جمشید جمراد.چاپ ګستتنری پوهنتون کابل.ص سوم.  

۲- همان اثر همانجا 

۳- پنجشیری،دستګیر.پیدایش ورشد سرمایه داری در افغانستان. ص ۱۱ نسخه ای تایپی.

۴- غبار ،میر غلام محمد.افغانستان در مسیر تاریخ.چاپ مطبعه ای دولتی.سال ۱۳۴۶ صفحات  ۷۰۳-۷۰۶

۵- همان اثر  

۶- حبیبی، عبدالحی.جنبش مشروطیت در افغانستان.مطبعه ای دولتی سال ۱۳۶۳هه ص   ۲۳

۷- همان اثر 

۸- همان اثر 

۹- پیدایش ورشد سرمایه داری  ص ۱۶

۱۰- جنبش مشروطیت در افغانستان.صفحات ۲۳-۵۴

۱۱- این عضو هسته ای مرکزی ای سازمان آزادیخواهان  افغانستان.  قاری دوست محمد نامداشت   

۱۲- محمد ایوب.سازمان خفیه ای که میخواست حکومت سقوی را سقوط دهد.جریده ای کاروان.شماره ء ۲۸۱سال۱۳۵۱هه ش.

۱۳- انیس،شمارهء ۲۱ ثور ۱۳۵۷ مصاحبه ای عبدالرشی بیغم.ص۱۰

۱۴- حبیب،اسدالله.ادبیات دری درنیمه ای اول سده ای بیستم.انتشارات پوهنتون کابل.سال ۱۳۶۶ هه ش.

۱۵- سالنامه ای کابل سال ۱۳۲۴-۱۳۲۵.

۱۶- زابلی،عبدالمجید.مشکلات اقتصادی ما.مطبعه ای عمومی.سال ۱۳۲۶ صفحه ء۳۹.

۱۷- پانګه(مجله).شماره ای اول سال ۱۳۲۰ هه ش.  

۱۸- آزاد افغانستان.(جریده) ناشر عبدالحی حبیبی.شماره ای ۲۷سال۱۳۳۱هه ش  

۱۹- بینوا،عبدالروف.«ویښ ځلمیان»ص۳۹.

۲۰- غبار، میر غلام محمد.«ویښ ځلمیان»ص۴۳.

۲۱- تریسنکی ودیګران.تاریخ مختصر جهان ترجمه ای م ت ف جلد پنجم سال طبع ۱۳۶۴هه ش.  

۲۲- از مصاحبه های نګارنده با محمد ولی زلمی وعبدالهادی هادی  

۲۳- سلیمی،ارسلان.«ویښ ځلمیان» مطبعه ای دولتی سال ۱۳۲۶ هه ش   

۲۴- بهار، سید کریم.جنبشهای دموکراتیک…نسخه ای تایپی .کتابخانه ای پوهنتون کابل 

۲۵- روز نامه ای هیواداز سال ۱۳۲۷ آغاز به نشرات کردودر همین سال ویښ ځلمیان نیز اساس نهاده شد

۲۶- شماره های ۳و۵ عقرب و۲۷ قوس سال ۱۳۳۰ جریده ای وطن

۲۷- از یاداشتهای قلمی محمد ولی زلمی.   

۲۸- جنبش مشروطیت در افغانستان. 

۲۹- بقول عبدالله خدمتګار بختانی،عبدالحی حبیبی از هوا خواهان ویبښ ځلمیان بود.در یکی از کنفرانسهای سالانه ای ویښ ځلمیان که در کول استقلال دایر شده بودیکجا با سید شمس الدین مجروح اشتراک ورزید.اوبرنامه ای تدوین شده ای با خود داشت ومیخواست توجه ویښ ځلمیان را به آن جلب کند.درین کنفرانس محمد موسی شفیق از اعضای جوان ویښ ځلمیان برحضور این دو شخصیت به دلیل آنکه اعضای ویښ ځلمیان نبودند ومرامنامه را هم امضا نه کرده بودند اعتراض کرد.استاد حبیبی ازداشتن برنامه ای خاصی در نزدش سخن ګفت ولیک مجروح اظهان داشت که از روی ماموریت دولتی به این کنفرانس آمده است.در آن فرصت مجروح مدیر عمومی قبایل بود واین اداره به ضبط احوالات وقت ارتباط داشت.حبیبی موقع ارائه برنامه ای خود را نه یافت.  

۳۱- آزاد افغانستان.شمارهء ۲۹ سنبله سال ۱۳۲۹ هه ش.  

۳۲- تاریخ نوین افغانستان.ګزارنده به دری.جمشید جمراد.نشرات پوهنتون کابل.  

۳۳- از یاداشتهای قلمی سید سعدالدین هاشمی.

۳۴-تاریخ نوین افغانستان.صفحات ۳۲-۳۳.  

۳۵- فرهنګ،میر محمد صدیق. «تجدید سخن برمرام وطن» شماره ای        وطن.  

۳۶-تاریخ نوین افغانستان.   

۳۷- بهار، سید کریم.جنبشهای…نسخه ای تایپی.

۳۸-  ندای خلق،«دوره ای دموکراسی» شماره ای دوم شنبه ۱۲ حمل ۱۳۳۰ هه ش

۳۹- از یاداشتهای قلمی استاد شاکر که نزد عبدالهادی هادی وجود داشت. 

۴۰- انګار.ماه حمل ۱۳۳۰ هه ش. 

۴۱- توماس،اوتیک.مبارزه بخاطر احیای پشتو…نسخه تایپی کتابخانه ای پوهنتون کابل 

۴۲- جنبشهای دموکراتیک…کتابخانه ای پوهنتون کابل.ص۶۹.

۴۳- از متن مصاحبه ای نګارنده با عبدالهادی هادی

۴۴- تره کی،نورمحمد.«نظر شما چیست»انګار شماره ای ۱۴سال ۱۳۳۰ هه ش.

 

فهرست منابع                             

۱- اخرامویچ، افغانستان بعد از جنګ(فصل جداګانه)ترجمه ای محمد ولی زلمی نسخه ای قلمی.    

۲ – بینوا،عبدالروف.ویښ ځلمیان.(کابل مطبعه ای دولتی)سال ۱۳۲۶ هه ش    

۳ – بهار،سید کریم.جنبشهای دموکراتیک افغانستان.تزس ماستری.نسخه ای تایپی پوهنتون کابل سال سال۱۳۶۴ هه ش.

۴ – بلګرامی،اشعرحسن.افغانستان وهند برتانوی.مترجم عبدالوهاب صافی کابل ۱۳۶۰.   

۵ – پکتیاوال،محراب الدین.مختصر سیری بر تاریخ مالیه…کابل مطبعه ای دولتی سال ۱۳۶۴ هه ش.    

۶ – پنجشیری،دستګیر.پیدایش ورشد سرمایه داری در افغانستان.نسخه ای تایپی.    

۷ – حبیبی،عبدالحی.جنبش مشروطیت در افغانستان.کابل مطبعه ای دولتی سال چاپ  ۱۳۶۳هه ش.  

۸ – رښتیا ،سید قاسم.افغانستان در قرن ۱۹.کابل مطبعه ای دولتی سال ۱۳۴۱ هه ش. 

۹ – اوتیک، توماس. مبارزه بخاطر احیای پښتوونقش انجمن های ادبی در پروسه ای تشکیل ویښ ځلمیان.نسخه ای قلمی.     

۱۰ – زابلی،عبدالمجید.مشکلات اقتصادی ما.کابل مطبعه ای عمومی سال ۱۳۲۶ هه ش. 

۱۱ – کورګون.روشنفکرا ن در زندګی سیاسی افغانستان.ترجمه ای نور احمد تره کی.(تنها بخشهای مورد نیازبخواهش نګارنده ترجمه شده بود.) 

۱۲ – نژینسکی ودیګران.تاریخ مختصر جهان.مترجم  م، ت، ف       کابل مطبعه ای دولتی ۱۳۶۴ هه ش. 

۱۳ – وکیلی،پوپلزایی.تیمور شاه درانی.کابل مطبعه ای دولتی سال ۱۳۴۶ هه ش .دردوجلد.

۱۴ – هاشمی،سید سعدالدین هاشمی.جنبش مشروطیت.طبع ګستتنری پوهنتون کابل.

۱۵ – = = = = یادداشتهای قلمی ومجموع مباحثات با شخصیتهای ویښ ځلمیان.

۱۶ – (             ) تاریخ معاصر افغانستان.چاپ موسسه ای بیهقی.سال ۱۳۶۲ هه ش.(این اثر سخت قابل تأمل است شاید به همین دلیل نکارنده ای آن اسمش را خود پنهان نګه داشته است.

۱۷ – یوید کنګوفسکی ومسکوموسیل.تاریخ نوین افغانستان.چاپ ګسستتنری پوهنتون کابل.ترجمه ای دری. 

۱۸ – کلکسیونهای جراید انګار،وطن،ندای خلق،ولس،مجله های کابل از سال ۱۳۲۶تا سال ۱۳۲۹هه ش. 

۱۹ – کلکسیون جریده ای آزاد افغانستان.سالهای ۱۳۳۱-۱۳۳۲هه ش.

۲۰ – سالنامه های کابل سال ۱۳۲۴،۱۳۲۵و۱۳۳۶.

۲۱ – کلکسیون مجله ای پانګه.سال ۱۳۲۰.

۲۲ – کلکسیون روز نامه یی کاروان.سالهای ۱۳۵۰-۱۳۵۱.

۲۳ – کلکسیونهای روزنامه ای انیس.سالهای ۱۳۵۷و۵۸.

 

مصاحبه ها، ملاقاتها ویادداشتهای خصوصی:

 

۱ – مصاحبه ها با عبدالهادی هادی توخی از مؤسسین ویښ ځلمیان.

۲ – مصاحبه ها با محمد ابراهیم خواخوږی از اعضای ویښ ځلمیان.

۳ – مصاحبه ها با محمد ولی زلمی٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬

۴ – مصاحبه با صدیق الله رښتین  از رهبران ویښ ځلمیان واستفاده از یادداشتهای قلمی او  

۵ – مصاحبه ها با عبدالله بختانی خدمتګار ازاعضای ویښ ځلمیان 

۶ – استفاده از یاداشتهای سید سعدالدین هاشمی.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  

 

 

     

 

                                                                    

Comments are closed.


Hit Counter provided by technology news